De sluisgeschiedenis tot 1873 toegelicht

Uit de inhoud ener akte, opgenomen in een grafelijk register (Ch I, 373) leiden K.A. Rienks en G.L. Walther, 1954, Binnendijken en Slieperdiken yn Fryslân, af, dat in het jaar 1411 Lemmer aan de Zuiderzee lag en dat in de zeedijken hier toen een zijl was, welke diende voor afwatering en scheepvaart. In het reeds bovenbedoelde proces heeft het Hof van Friesland op 7 december 1602 aan de hand van het toen nog volledige register van den aanbreng van 1511 vastgesteld, dat de reparatie van de sluis moest komen ten laste van de patronen van Eestergae, Follega, en Lemmer en te vergoeden aan de provincie Friesland, die de reparatiekosten reeds had voorgeschoten. Hetgeen uit die goederen niet te verkrijgen was, moesten de ingezetenen (bedoeld zijn landeigenaars) van deze drie dorpen opbrengen. "Kerkpatroon" kan men opvatten als een stichting welke het kerkgebouw bezit en in eigendom heeft en evenals het gebouw der kerk genoemd is naar een heilige uit de tijd van voor de Hervorming. Na de Hervorming (1580) hebben de kerkvoogden der drie dorpen zich als eigenaren beschouwd; zij verhuurden gezamenlijk de visvangst in de sluis. Er was reeds een tol op de doorvaart, die in 1640 door de toenmalige soevereine, de Staten van Friesland, voorzien is van een verhoogd tarief en toegestaan aan de gecommitteerde der drie genoemde dorpen (ch V, 455). Er waren hier wel drie kerkvoogdijen, maar het was slechts één Hervormde gemeente voor de drie dorpen samen. De aantekeningen van Simon Stijl in Tegenwoordige staat van Friesland, deel I, dat de sluis van de provincie was, is door hem ingetrokken, 1789, in deel IV. De bepaling uit 1640: het tolgeld dient voor (be)stuur en onderhoud der Lemsterzijl alléén, bleef van kracht. Tijdens het grietman loze tijdperk werd het Friese stemrecht (van de stemhebbende "plaatsen") afgeschaft; het maakte plaats voor het (politieke) mannenstemrecht en t.a.v. kerkengoederen en waterschapsgoederen voor het florenenstemrecht. Voor ieder floreen in het kohier, opvolger van het register van de aanbreng, één stem, terwijl volgens ditzelfde kohier een eventuele verdeling van onderhoudslasten plaats kon vinden. Ingezetenen zijn in dit geval niet de mannen, de burgers, maar de floreenplichtigen. Waarschijnlijk is als gevolg van princiële scheiding tussen kerk en staat de sluis toegewezen aan de floreenplichtigen, in dier voege dat dezen in 1815 werden erkend door Gedeputeerde Staten van Friesland, ofschoon geen burgerlijk rechter; ook verleende dit college een verhoogd toltarief aan de floreenplichtigen der drie dorpen, hoewel het college geen soevereine was.

Niettemin hebben de schippers dit tarief betaald. Er kwamen nu jaren van overschotten, wat de landeigenaars, getroffen o.a. door de grote watersnood van 1825, best konden gebruiken. In of omstreeks 1856 zijn evenwel rechten, zoals die op doorvoer op allerlei gebruiksgoederen, afgeschaft. Er kwam nu ook kritiek op de tolgelden en de verdeling daarvan onder floreenplichtigen. De floreenplichtigen deden hun zaken zelf af en hadden enkel een administrateur voor het leven benoemd: Wilco van Andringa de Kempenaer. Wellicht hadden Gedeputeerde Staten het tarief 1815 van hun voorgangers kunnen intrekken. Het provinciaal beleid ging echter in de richting van reglementering. De floreenplichtigen werkten geenszins mee. Zij wensten geen benoeming als bestuurslid volgens het door de Staten van Friesland vastgestelde reglement te aanvaarden. Na redactieverandering door de Staten zijn in het bestuur benoemd tot bestuurslid de burgemeesters van Lemsterland en van de naburige gemeenten. Maar ook nu werkten floreenplichtigen, met hun administrateur voorop, niet mee. Het (nieuwe) bestuur stelde een daad: het stuurde een nieuwe sluis- en tolwachter naar de sluis, die de tolgelden ging innen (volgens tarief-1815). Aangezien de floreenplichtigen zich hielden aan de oude toestand (het bezit van de sluis) procedeerden zij en kregen gelijk. Nu werden tolgelden weer ontvangen door de (oude) administrateur. Op deze manier heeft men tegelijkertijd twee bestuursarchieven over een en dezelfde sluis. Men kan dit zien in de beschrijving der archieven. In dit proces kon het (nieuwe) bestuur zijn recht op de eigendom niet doen gelden als gevolg van een bepaling in het Wetboek van burgerlijke rechtsvordering, dat men niet over bezit en eigendom tegelijkertijd mag procederen, maar in een nieuw proces hierover kreeg het gelijk in drie instanties (Rechtbank Sneek, Provinciaal Hof te Leeuwarden en Hoge Raad der Nederlanden). Aan de hand van de toenmalige redactie der Grondwet was het onzeker of de Staten een waterschap konden oprichten; wel konden ze een (bestaand) waterschap reglementeren. In het arrest van het Hof vindt men de constatering dat de Provinciale Staten van Friesland, toen zij het reglement vaststelden, te doen hadden met een waterschap dat al bestond: er was een waterschapswerk en er waren ingelanden, die daarvoor aansprakelijk waren. - Het Hof oordeelde voorts dat het toltarief-1815 onbevoegd was verleend (1870). Een nieuwe tol is verleend bij Koninklijk besluit van 6 januari 1873.

Met deze toelichting benevens de kaarten bij Rienks-Walther en bij A. Schrijver kan men verder de archieven raadplegen.

Mr. H.T. Obreen.

Eens was er een tijd dat de vluchthaven vol was met botters en aken met manden vol vis.

Die buiten op zee altijd flink werd gevangen; we weten thans dat dat verleden is.

 Evert de Vries.