Ter nagedachtenis aan mijn moeder, Baukje Visser, geboren op 24 juni 1911 te Lemmer, overleden op 27 juli 2007 te Amsterdam.

Anneke Koehof.

Lemmerboot "De Jan Nieveen"

We wisten nooit of we wel of niet zouden gaan. Mijn vader hield ervan om de spanning erin te houden. Mijn moeder boos, de kinderen teleurgesteld, tot mijn vader tegen de avond zei: "Nou ma, zullen we dan toch  maar gaan"?  'Ma' pakte de pan met het net gebraden vlees en de overige bagage, dat was  niet zo veel, en daar gingen we om negen uur ’s avonds met lijn 11 naar het Centraal Station.

We rilden van de slaap en de spanning, maar daar, aan de De Ruyterkade,  lag de nachtboot naar Lemmer! Het was in onze ogen een groot schip met achterop een paar reddingsboten en een hoge zwarte schoorsteen. Behalve passagiers en lading gingen ook altijd enorme hoeveelheden fietsen mee. Je kreeg een bonnetje met een nummer, dat op de plaats van bestemming werd afgeroepen. Dat was opletten geblazen want het ging in een hoog tempo.

Je kon de 'Waalstroom' treffen, maar ook de 'Jan Nieveen', waarop een neef van mijn moeder hofmeester was en door die familieband waren we altijd verzekerd van een plaatsje beneden in de  'damessalon'. Daar waren zachte banken,  bekleed met een ooit groen geweest pluche, waar mijn vader steevast een vlo opliep. Daarboven was een ruimte waar een kind, met een jas als bed en een vest als kussen,  makkelijk kon liggen en waar je door de  patrijspoorten het water kon zien klotsen. Je sliep er heerlijk, door de deining van het schip en de dreunende motoren.

Het kon er erg benauwd zijn en één maal gooide  tante Annie, zo’n type dat graag de leukste thuis was, een patrijspoort open,  waardoor een golf water naar binnen sloeg.  De hofmeester die alles moest opruimen was iets minder joviaal dan gewoonlijk. In de Oranjesluizen schenen felle lampen en de heen en weer lopende sluismeester leek een geheimzinnige schaduw. Daarna voeren we het IJsselmeer op, waar het pikkedonker was, met hier en daar een geel flakkerde boei. Halverwege de reis ontmoetten de beide Lemmerboten elkaar, dan werden er  groeten uitgewisseld en soms ook manden met vis.

Wij kinderen brachten de reis grotendeels slapend door en we werden met moeite wakker als de boot ’s morgens rond 5 uur afmeerde in Lemmer. Een broer van mijn moeder wachtte ons op, zijn klompen en onze voetstappen  weerklonken over het water als we over de bruggen het doodstille Lemmer in klosten.

Wat was ik daar gelukkig. Alles was anders dan in de grote stad: de geur, de geluiden, de kleine huizen, de taal. Hoewel ik door familiebezoek al jong met het Fries vertrouwd was geraakt, waren de zangerige klanken toch nog moeilijk te volgen. Het eten vonden we heerlijk. Veel vis maar ook de typisch Friese gerechten als pareltjebrij, suikerbrood, trommelkoek met stroop en de lange repen koek.

Slaapdronken liepen we naar de Vissersburen, waar mijn oom woonde. Kleine huizen, waartussen nauwe stegen, aan een brede vaart, De Rien. Je ging nooit door de voordeur naar binnen maar door het steegje 'achterom'. Er hing een luchtje van het toen nog overal gebruikte "hûske", een houten kist met ronde deksel waaronder een tonnetje stond. In het steegje was een laag deurtje waardoor de "tonneman" de volle "hûsketonne"  kon weghalen en omruilen voor een schoon exemplaar. 

In het gezin woonde ook  'Beppe', de moeder van mijn tante, een klein oud vrouwtje met een muts op en in het lang zwart gekleed. Ze was tandeloos en had een wrat op haar neus, ik wist zeker dat het een heks moest zijn en was een beetje bang voor haar. Langs een onwaarschijnlijk steile trap gingen we naar zolder, naar onze slaapplaatsen.

Vaak  zat ik aan de kant van de vaart. Schepen voeren af en aan en langs de wal lag dikwijls een 'skûtsje', toen nog dag en nacht in bedrijf als beurtschip. De hele familie huisde in de kleine roef, er moest zoveel mogelijk  plaats zijn voor lading en dat ging ten koste van de leefruimte. Het leek me geweldig om aan boord van zo’n schip te wonen, alles zag er zo  gezellig uit. De raampjes waren piepklein met geruite gordijntjes en als je naar binnen keek brandde er een olielamp, want het was er altijd donker. Wat wist ik toen van de armoe van deze mensen... Een parlevinker voer behendig tussen de schepen door om ze te bevoorraden met wat maar nodig was. Een  varende Winkel van Sinkel.

Ik kan me nog de verbijstering herinneren toen we na een nachtelijke boottocht uit Amsterdam ontdekten dat de zo vertrouwde Rienvaart ineens was veranderd in een eindeloze zandvlakte. Ze hadden de vaart gedempt en nog altijd zie ik dat als een verminking van de ooit zo karakteristieke Vissersburen in het mooie Lemmer

Meestal logeerden we echter aan de  oude Zeedijk, daar woonden de ongetrouwde broer en zuster van mijn moeder in het ouderlijk huis,  buiten het dorp, in een rijtje van drie, naast een scheepswerf,  waar het water blauw zag van de olie maar milieu-eisen kende men toen niet. Ook hier de gebruikelijke steeg met het luikje voor de tonneman. Als kinderen deden we wel eens stiekem het luikje open als er iemand op het hûske zat.

Slapen deden we op zolder. Als je door het raampje naar buiten keek zag je de onafzienbare korenvelden  van de Noord–Oost polder. Emmeloord bestond nog maar net, vroeger was hier de Zuiderzee. Bij mistig weer kon je de misthoorn horen, een spookachtig geluid. Ook voetstappen of het geluid van een bromfiets hoorde je van ver aankomen en dan weer wegsterven. 

Een douche was er niet, wassen deed je met ijskoud water aan het kraantje in de bijkeuken, maar dat was toen heel gewoon. Wij hadden thuis een doucheruimte, dat werd gezien als een grote luxe, zelfs in Amsterdam gingen de meeste mensen naar het Badhuis voor hun wekelijkse wasbeurt.

Wat hebben we heerlijk gespeeld op die oude zeedijk. We ravotten er, rolden van boven naar beneden ons niets aantrekkend van de koeienvlaaien. Er lag een watertje achter de dijk waar we dikke palingen vingen, de mooiste vlinders vlogen er en we lagen op onze rug naar de wolken te kijken. In mijn herinnering was het altijd mooi weer!

Moeders broers waren, net als hun vader vroeger, visser. Zij hadden een Lemster Aak, de LE 64, met donkerbruine zeilen en een witte fok. Soms kwamen ze 'onder zeil' de haven binnen, ik zat al uren van te voren bij de oude vuurtoren naar ze uit te kijken.  In de haven hing de karakteristieke geur van vis, palingrokerij en taanderijen.

Er werd de hele week gevist, een hard bestaan. Op zaterdagochtend kwamen de schepen binnen, Botters, Aken, Schouwen... De vis moest naar de afslag en het dek werd schoon geschrobd. Wat een prachtig gezicht was het als de hele vissersvloot in de haven lag en de netten te drogen hingen.

 De LE 64, op de achtergrond de Oude Vuurtoren.

Op zondagavond gingen de vissers weer aan boord en maandag, in alle vroegte, vertrok de vloot  om opnieuw de hele week op zee te verkeren. De netten werden nog met mankracht binnengehaald en menig visserman heeft daar zijn heupen op versleten!

Het allermooist vond ik de hardzeilerij. Dat waren onderlinge wedstrijden tussen de vissers.  Er was dan kermisweek, zo’n  ouderwetse kermis met een zweefmolen en een echte rups en ook nog 'vechten met de beer'.

De vissersschepen werden schoongemaakt, de motor verzegeld  en dan was het hardzeilen geblazen. Niet altijd, want soms was het  bijna windstil en werden alle zeilen bijgezet. Dan ineens... een licht zuchtje wind, en daar gingen de gelukkigen juichend  op de overwinning af!

Maar het kon ook flink spoken en dan werd het uiterste van de zeemanskunst gevraagd. De vissers konden behoorlijk driftig zijn en gaven elkaar geen strobreed toe, een aanvaring was  dan nauwelijks te vermijden en de protestvlag werd gehesen. Met trots kan ik vertellen dat mijn ooms menig keer de fel begeerde wisselbeker in ontvangst mochten nemen.

’s Avonds was de prijsuitreiking  in het Nutsgebouw en het prachtige Friese volkslied, dat me nog altijd ontroert als een van de mooiste liederen, werd uit volle borst gezongen.

Helaas, door de afsluiting van de Zuiderzee en de ook toen al strakker wordende regels werd het voor de vissers steeds moeilijker het hoofd boven water te houden, waardoor de meesten tenslotte werden gesaneerd . Hun boot werd voor een luttel bedrag opgekocht en ze moesten maar zien om aan de wal aan hun kostje te komen. Velen gingen werken bij de Houtmolen of werden ingezet bij de aanleg van de nieuwe Flevopolder.

Anneke Koehof  ©