De unieke schaatstocht van 1928-1929.

LC-1929- 23-02 -STRENGE WINTERS IN VORIGE EEUWEN.

Onze winter van 1929 zal met die van 1858 en 1890 ’91 in de annalen der geschiedenis worden opgeteekend. Tochten per schaats
rijwiel auto en arreslee naar het waddeneiland Ameland naar Urk en Marken of de overtocht van Enkhuizen naar Stavoren en omgekeerd
zijn waard voor het nageslacht in herinnering gehouden houden te worden. De dagbladpers doet daarvoor zijn best en het is zeker dat menige courant tegenwoordig zorgvuldig bewaard wordt om later als bewijsstuk te dienen.
Zelf te oud geworden om aan die heerlijke sport deel te nemen heb ik de moeite genomen uit de oude kronieken van Friesland aanteekeningen te maken van strenge winters in vorige eeuwen. Natuurlijk noem ik ze niet alle doch van de voornaamste zal ik in dit artikel melding maken en wat vertellen van de gevolgen. Ik doe dit meest in de taal van nu een eeuw geleden geschreven

In de jaren 1239 40 en ’41 had men in deze gewesten zoo late vorst en winterkoude dat men niet tijdig konde zaaien of ploegen daarna heeft een zware regen omtrent Pinkster in het laatst gemelde jaar al het gezaaide bijna bedorven waardoor hier en in de naburige gewesten groote duurte van levensmiddelen ontstond.
In de de 14e eeuw kwamen meer overstroomingen en stormvloeden voor dan buitengemeen Strenge winters. Daarom volgen nu de strenge
winters van 1432 ’33 en die van 1433 ’34.
Men vindt aangeteekend dat de winter die in November 1482 inviel tot 5 Februari met veel gestrengheid stand hield. Ongeloofelijke
menigten sneeuw bedekten de toegevroren rivieren liggende Rijn, Waal, IJssel en Maas alle met dik ijs gesloten. Bij den dooi die zeer snel inviel hadden er de vreeselijkste overstroomingen plaats.
Dijken en dammen werden verbroken langs de IJssel. Al het wintergezaai ging verloren.
Rivieroverstrooming in de Opper-Betuwe.  Nog zwaarder drukte de volgende winter die van 19 November tot 10 Februari met gestrengheid voortduurde. Daarna overstroomingen in de Betuwe, Holland, Zeeland en Friesland. Al het gezaaide verdierf waardoor gebrek en duurte ontstonden.

De winter van 1479 op ’80 die 26 December inviel was buitengewoon streng en langdurig, durende voort tot 1 April waardoor bij dezen
duren tijd en het bestaand gebrek groote ellende onder de schamele gemeente plaats greep.

1504 -Merkwaardig was dit jaar door de zeer veranderlijke weersgesteldheid. Na den heeten zomer des vorigen jaars volgde een zachte en
open winter tot aan het begin van Maart wanneer het zoo geweldig begon te vriezen dat men het ijs overal met paard en slede veilig kon gebruiken. Daarop volgde een drooge zomer met volkomen misgewas van hooi en granen. Tusschen 22 Juli tot na Allerheiligen viel er gansch geen regen. De winter die in ’1564 den 5 December met een felle koude inviel duurde zoo lang met gestrengheid voort dat men op St. Matthiasdag, 24 Febr. nog met paard en sleede over de Schelde trok. Anno 1572 Onder dit alles werd de ellende van vele armen verdrevenen en ellendigen nog eens grooter door eenen fellen vorst die reeds op 10 October begon en tot in het begin van Februari met veel hevigheid voortduurde dat zelfs de zee en groote wateren bevroren geraakten.
De vloot der bondgenooten raakte op de Zuiderzee bevroren en men vreesde dat de Spanjaarden de schepen verbranden zouden.
God die alleen wonderen doet gaf ook hier uitkomst.

Als aardige tegenstelling nu over den winter van 1596 ’97.
Deze winter was zoo zacht en warm dat men om Kerstdag vele boomen zag bloeien en er reeds jonge vogels als spreeuwen kraaijen en raven gevonden werden.

1607 "08 -De winter was zoo buitengewoon fel als bij menschenheugenis nooit plaats had gehad. Het was begonnen te vriezen 19 December doch op 26 December viel de dooi in tot 1 Januari. Maar in de beide eerste maanden van 1608 vroor het allergeweldigst. Alleen had men in het laatst van Januari enige dooijende dagen doch die van nog feller koude opgevolgd werden.
Alle binnenwateren rivieren en stroomen ja zelfs de geheele Zuiderzee lag met dik ijs bezet. Men ging over ijs van Texel naar Wieringen en reed met paarden en sleden uit Holland naar Friesland waar men maar wilde. De eilanden Grind Terschelling en Ameland werden bezocht alsof het vast land ware geweest.
9 Februari reed Adriaan Wierdsz burger van Harlingen met paard en slede uit de haven der stad en kwam dien dag nog vóór het poortsluiten binnen Amsterdam.

J.B.

Een bijzondere schaatstocht, ja uniek, over de voormalige Zuiderzee in het jaar 1929. 2 maart heen en 3 maart retour.

Bij al de moderne vervoersmiddelen, zoals de fiets, de auto, de motorfiets, zou men haast geneigd zijn de aloude schaats te vergeten. Deze winter bood een goede gelegenheid voor alles wat wilde rollen en glijden. Dat ook zeldzame tochten op de schaats konden worden gemaakt, had een bijzonder gezelschap plaats genoten bewezen. Vrijdag mompelde men in Lemmer, dat een paar naar Amsterdam wilde schaatsen.

Onwillekeurig werden door de oude Lemsters vissers de schouders op getrokken, want die kende de gevaren van de Zuiderzee als hun broekzak. Nog nooit was een dergelijke tocht mogelijk geweest, de zee kon zoveel gevaren op leveren. Misschien had men ook geen grote verwachtingen van tochten op de schaats in deze dagen nu het rijwiel en de auto troef waren op het ijs.

Het was een kranig gezelschap dat de tocht wilde ondernemen. Met vastberadenheid wilden zij die tot een goed einde brengen. Wij waren met 7 personen waaronder een vrouw namelijk mejuffrouw L. de Rook. Verder G. Feenstra, Eelke de Vries, E. Visser, J. Wijnand, Louwrens de Rook en W. Wouda.

De historische schaatstocht in de strenge winter van 1929. Die tocht was in de hele historie van de Zuiderzee nog nooit gemaakt. U moet weten dat de afsluitdijk er toen niet was, die was er pas in 1932. Dus zo'n tocht kan nooit meer plaats vinden in de zelfde omstandigheden, want eb en vloed is er niet meer. De afstand van de Lemmersluis en de Oranjesluizen door het val van Urk was 73 km, er was geen gladde ijsvloer, maar veel ijsbergen en schotsen. de 2e maart 's morgens om 7uur ging men van start met zes mannen en een vrouw en ze waren 's middags om 3uur in Amsterdam. De twee dames en heer met hoeden horen er niet bij, maar kwamen ze tegen, die maakte een autotocht vanuit Volendam. De man links met de witte trui is Eele Visser,Johannes Wijnand (Joffre), Geert Feenstra, Lies de Rook (dochter van hangbaas Poppe de Rook), met alpinopet op is Eelke de Vries en dan rechts Louwrens de Rook (broer van Lies).

De nodige voorzorgen moesten snel worden genomen. Op 1 maart om 19.30 uur stond nog niets vast. De spiering slee van mijn vader werd van zolder gehaald en uit gerust met drinken en zakken brood, touw extra schaatsen en wat fruit (sinaasappels).

In de slee stond het kompas. Zaterdagmorgen vertrokken wij nadat de schaatsen waren ondergebonden om 7.30 uur uit de Lemsterhaven. Urk was niet het einddoel.. nee Amsterdam nota bene!! Het was in de geschiedenis nog nooit voorgekomen. Eelke de Vries was onze gids. Hij voer zomers op de Zuiderzee, voor de familie de Rook naar Medemblik waar hij ansjovis haalde, die in Lemmer werd gezouten.

We trokken de slee, terwijl mejuffrouw De Rook de slee achter vast had. Het was een kleine Noordpool met hoge ijsbergen. Het was een barre tocht met veel oponthoud, het traject naar Urk leverde geen buitengewone bezwaren op. Wij pauzeerde even bij Urk en zetten toen koers naar Marken. Het ijs na Urk was slechter en vaak tussen de ijsbergen door moesten wij de weg zoeken. Wij raakte een keer 15 min uit de koers.

Het ijs was één grote vlakte, waar we vaak in twee uur geen mens tegen kwamen. Er gebeurde een paar onverwachte dingen, door het stoten van de slee viel de plaat van de naald van het kompas af, en moest Eelke de Vries met zijn zakmes de naald slijpen, anders kon geen richting worden bepaald. Mejuffrouw de Rook liet per ongeluk de slee los en daar vlood die heen. Slechts met grote moeite kon zij de mannen in halen. Die hadden van haar angstige avontuur niks gemerkt.

Om ongeveer 15.00 uur arriveerde wij in Monnickendam, waar een telegram naar Lemmer werd verzonden. We konden daardoor even uit rusten, maar zetten daarna dadelijk koers naar de Oranjesluizen, waar we om 17.00 uur arriveerden. We hadden er 9½ uur op zitten er was reeds belangstelling, wat betekende dat men niet onwetend was van deze tocht.

Na een flinke nachtrust werd zondag 3 maart om 7.00 uur de terugtocht aanvaard. De Heer Eelke Visser bleef achter in Amsterdam, omdat hij er maandag moest zijn. Via Monnickendam ging het huiswaarts. Het was een zware tocht, omdat het ijs licht was gaan dooien, werd het zee-ijs dat toen nog zout was, zacht en zwaar te berijden.

Auto′s die omstreeks 16.00 uur in Lemmer arriveerden hadden ons al gesignaleerd, gaande van Urk naar Lemmer. Om 16.30 werden de schaatsen afgebonden. Mijn schaatsen waren totaal uitgesleten, het anker zat los in het hout.

Het muziekkorps hoorden we al spelen toen wij in Lemmer aankwamen. Alles wat handen en voeten had, stond op de haven om ons te verwelkomen. Een kranige tocht was volbracht door een zestal Lemsters.

W. Wouda.

LC-1928-13-01  -IJS IN DE ZUIDERZEE.

Na een emotievolle week veroorzaakt door het binnenkomen van de salonboot "Holland" in de Lemsterhaven gevolgd door het vastloopen en het bekneld geraken in het ijs eerst van de salonboot "Friesland" en daarna van den ijsbreker "Daniël Goedkoop", is thans na hun verlossing uit het ijs door de sleepboot 'Wilhelmina' van de fa Goedkoop van Amsterdam de rust in onze haven weergekeerd. Een rust die allerminst weldadig aandoet zoo schrijft men ons uit Lemmer. Behoort tóch bij onze haven niet de gezellige drukte en bedrijvigheid van
visscherij en scheepvaart. Deze rust is dan ook in bet geheel niet weldadig zo schrijft men ons uit Lemmer. Behoort bij onze haven niet de gezellige drukte en bedrijvigheid van visscherij en scheepvaart. Deze rust is dan ook in het geheel niet weldadig voor onze gemeente en een groot deel der bewoners. Ieder die zijn brood in beide genoemde takken van bedrijf moet verdienen ziet zich noodgedwongen met werkloosheid geslagen en de neringdoenden in onze plaats klagen terecht over de slapte in hun winkels als onmiddellijk gevolg hiervan.
Was reeds eind November de haven voor de scheepvaart gedeeltelijk gesloten in het midden van December werd de zeil zoowel als de stoomvaart geheel onmogelijk en dat duurt tot heden voort. Bij meerderen in onze plaats rijst de vraag hoelang nog?.

Toen de bemanning van de ijsvlet, die Zondag proviand voor de in het ijs beknelde schepen had gebracht en hedenmiddag met de autobus uit Stavoren arriveerde was hun oordeel dat bij blijvende zuidelijke tot westelijke windrichting het de eerste veertien dagen zelfs voor de
stoomschepen niet mogelijk zal blijken een eenigszins geregelde vaart te openen. Geen schoon vooruitzicht dus.
Onwillekeurig brengt zo’n geschiedenis de tongen in beweging en wordt vergelijking gemaakt met andere jaren.
Zoo hadden wij dezer dagen een gesprek met een Lemster die in 1891 voor de ouderen onder ons als buitengewoon strenge winter bekend een tocht per arreslee had meegemaakt van Lemmer naar Urk en terug.
Hiervan vertelde hij nagenoeg het volgende "In strengen winter van 1890 op ’91 was de geheele Zuiderzee met een stevigen ijsvloer
bedekt en naar ik meen waren net wijlen D. L. Hoogkamp te Follega, E. T. Bouwhuis te Eesterga en Atse Knol te Lemmer (de vroegere bewoner en eigenaar van het thans nog bestaande hotel "De Wildeman") die het plan opperden om een tocht per arreslee van Lemmer naar Urk en terug te maken. Er werd een datum bepaald n.l den 23en Januari 1891. Op den morgen van dezen dag kwam het op dat ook ik zou meegaan.
Zooals straks zal blijken hadden we het moeilijk slechter kunnen treffen wat het weer aangaat, doch de reis was vastgesteld en zooals het meer gaat bij dergelijke ondernemingen ondanks de slechte weersgesteldheid zou het plan worden volvoerd.
Na ons een paar uur verlaat te hebben werd te ongeveer 9 uur de tocht aanvaard. Bezijden den westelijken havendam werden de arresleden opgesteld.

We zouden op kompas onzen tocht volbrengen. Reeds bij vertrek was het mistig wel trachtte de zon af en toe door te breken doch zij bleef als een enigszins lichtende schijf achter het mistgordijn verborgen.
Niet lang nadat wij Lemmer ujt het gezicht hadden verloren was toch de zon nog onze raadsman. We kwamen tot de ontdekking dat ze aan onze rechterhand stond terwijl ze wanneer wij in de richting Urk gingen op dat uur links van ons moest zijn. Het bleek ons dus dat door het schudden het kompas niet te vertrouwen was. Er werd halt gehouden het kompas opnieuw gesteld terwijl wij om zeker te zijn steeds in dezelfde richting te gaan de sleden zoo opstelden dat de voorste en achterste zoo ver mogelijk uit elkaar gingen. De andere er tusschen. We hadden nu een rechte lijn die de geheele tocht lang bewaard moest blijven. De voorste slee kon zich nu richten naar de beide andere.
Na een tocht van ongeveer 4 uren kwam werkelijk Urk in zicht en even later zochten we over het hobbelige ijs de haven op. Het doel van onzen tocht werd bereikt en ieder oud en jong spoedde zich naar de haven want nog nooit had men er een arreslede gezien.
De burgemeester van Urk was spoedig onder de aanwezigen en leidde ons naar het gemeentehuis waar van den tocht een oorkonde werd opgemaakt, waarvan het origineel thans nog in het archief van Urk wordt bewaard. Ieder der deelnemers kreeg later een afschrift thuis gezonden.
Tegen drie uur aanvaardden wij den terugtocht. Een dikke nevel welhaast in mist overgaande hing om het eiland een stevige wind uit het Zuidwesten benam al het gezellige wat aan een dergelijken tocht verbonden kan zijn.
Daar het ijs met een sneeuwlaagje bedekt was werd de terugreis gemakkelijker wat het zoeken van de goede richting betrof. We zorgden steeds het spoor te volgen. Af en toe werd even gerust. Niet lang echter want de mist was tenslotte in een striemenden regen overgegaan terwijl de krimpende wind tot een storm was aangewakkerd.
Te ongeveer 8 uur ’s avonds bereikten we Lemmer. Van de negen personen die aan dezen toch deelnamen zijn thans nog twee in leven n.l
Meine Jans Meines en Jan Jans Pen.

Hieronder laten we volgen een afschrift van bovengenoemde oorkonde.

Wij ondergeteekende Hendrik Kagel burgemeester der gemeente Urk verklaren by dezen dat heden den drie en twintigsten van louwmaand
maand des jaars één duizend achthonderd en één en negentig des namiddags omstreeks één uur van de Lemmer op het eiland Urk zijn aangekomen, Drie Arresleden bespannen met paarden en bevracht met een gezelschap van negen personen.

De paarden ter stal gebracht zijnde, kwam het gezelschap ten Raadhuize zich aan ons voorstellen, met het verzoek van dezen Zeldzamen IJstocht over de Zuiderzee een oorkonde op te maken ter bewaring in het archief der Gemeente Urk en een afschrift van dit stuk aan ieder van 't gezelschap te doen toekomen.

De namen, ouderdom, beroep en woonplaatsen van de reizigers werden opgegeven en aangeteekend als volgt.

Dubbelt Lubberts Hoogkamp, oud 63 jaar. Aannemer te Vollega.

Pieter Rippen, oud 57 jaar. Schipper, wonende te Lemmer.

Atse Jans Knol, oud 55 jaar. Logementhouder 'De Wildeman', wonende te Lemmer.

Egbert Tiemens Bouwhuis, oud 49 jaar. Landbouwer, wonende te Eesterga.

Heine Altus Oosten, oud 44 jaar. Koopman, wonende te Vollega.

Age Kerkhoff, oud 38 jaar. Kassier, wonende te Lemmer.

Jan Jans Pen, oud 36 jaar. Koopman, wonende te Lemmer.

Meine Jans Meines, oud 32 jaar. Landbouwer, wonende te Vollega.

Tiemen Egberts Bouwhuis, oud 15 jaar, wonende te Eesterga.

Verder werd nog medegedeeld, dat de reis des voormiddags ten negen ure te Lemmer was aangevangen en 't gezelschap in de na te melden orde op de Arresleden had plaats genomen, te weten:

Op de Eerste of Voorste Arreslede; Dubbelt Lubberts Hoogkamp, Meine Jans Meines en Heine Altus Oosten.

Op de Tweede of Middelste Arreslede; Atse Jans Knol, Age Kerkhoff en Jan Jans Pen.

op de Derde of Achterste Arreslede; Egbert Tiemens Bouwhuis, Tiemen Egberts Bouwhuis en Pieter Rippen (gids)

Namiddags drie uur werd de terugreis in dezelfde orde aanvaard, doch niet onder begunstiging van voor een ijstocht met Arresleden over de Zuiderzee gewenscht goed weer, aangezien 't begon te regenen, vergezeld van een flinke bries uit het Zuiden.

Aldus opgemaakt en geteekend door ons Burgemeester der Gemeente Urk ten dage, maand en jaar als voren gemeld.

(w.g..)  H. Kagel.

Burgemeester.     

J.B.

Auto's reden over het ijs van Lemmer naar Urk vice versa: Twee foto's uit de strenge winter van 1929, toen in de eerste week van maart talrijke auto's over de dichtgevroren Zuiderzee van Lemmer naar Urk reden. Op vrijdag 1 en zaterdag 2 maart hadden de eerste auto's al de oversteek gewaagd en toen bleek dat het ijs dik genoeg was en dus betrouwbaar was, wemelde het daarop volgende zondag 3 maart van auto's en en andere voertuigen, waaronder arrensleden, die de tocht Lemmer Urk maakten. Bij de eerste oversteek waren ook de heer Rein Kool, havenmeester, een journalist van de Arnhemse Courant en ambtenaar van een consulaat. Van burgemeester Gravesteijn van Urk kregen zij een oorkonde, terwijl de heer Kool in zijn functie als havenmeester aan de journalist een havenbriefje verstrekte waarin vermeld stond dat deze in de Lemsterhaven was gearriveerd over het ijs. Urk, toen nog een eiland, was door de strenge winter geheel geïsoleerd en was van bevoorrading afhankelijk van toevoer via het ijs. Dat is eerst met sleden gebeurt in begin maart, toen de over het besneeuwde ijs getrokken spoor van de eerste auto naar Urk een veilige weg markeerde, ging o.m. Gosse Wierda met een vrachtauto met steenkool naar het benarde eiland.

Maar ook een wandeling over de dijk.

1939 -OVER DEN DIJK VAN LEMMER EN TERUG.

Men schrijft ons uit Lemmer.

We weten dat deze week het eiland Urk door den meerdijk aan den vasten wal verbonden is. Daarvoor bestond er alleen maar een
verbinding over water.
Alleen in zeer strenge winters is het ook wel eens gebeurd dat Urk per arreslee of per schaats van den vasten wal bezocht werd en in den winter 192 nog met auto en fiets ook.
Maar naar Urk wandelen dat moest wachten op de tot stand gekomen verbinding.
Lang heeft men niet gewacht Zaterdagmorgen togen om ongeveer 7 uur drie wandelaars onze plaatsgenooten T. H. de Rook A. E. Klijnsma en Tj. van der Bijl op stap om over den ringdijk het uitstapje naar Urk te maken.
Dat lijkt nu wel niet zoo heel moeilijk maar heel gemakkelijk is het ook niet. In de eerste plaats de afstand is reeds ongeveer 25 km heen
en terug vooral niet korter.
Dan al spoedig kreeg men een lastig eindje nl het 1e gedeelte dat tot voor enkele wekenvoor onze haven nog open lag. Het viel niet mee
over het glibberige keileem te komen. Maar daarna had men dan ook een 14 km door betonblokken goed begaanbaar gedeelte voor den
boeg. Dit gedeelte aldus onze zegsman die den tocht meemaakte werd in een flink tempo afgelegd.

Tot we, we laten onzen zegsman nu verder aan het woord de voor enkele weken door de directie van het Syndicaat Noordoostpolder
geplante driekleur hadden bereikt ging alles goed, de weg was goed begaanbaar. Wel voor en na een regenbuitje.
Maar toen kwam het gedeelte dat pas later en nog deze week gestort was. Over een afstand van 250 meter moest pas gestorte en nog zeer versche keileem gepasseerd worden en dat gaf heel wat oponthoud en ook wel eens moeilijkheden. Een der deelnemers was nl zoo ongelukkig een paar maal in het keileem weg te zakken.
Dan kon over een afstand van ongeveer een kilometer gebruik worden gemaakt van de aan den dijk gelegde zinkstukken. Dat was ook nog
niet gemakkelijk maar in elk geval nog beter dan het keileem al stonden we soms in het water.
In de directiekeet der N.V. Zanen Verstoep, werd even rust gehouden het ons daar aangeboden kopje koffie smaakte uitstekend.
Nu restte nog de laatste 9 kilometer. Maar dit dijkvak is nog niet geheel afgewerkt en de weg ging dan ook over de basaltsteenen en dat
is geen gemakkelijke wandelweg.
Ten slotte werd om halféén in den namiddag Urk bereikt. Van den burgemeester van Lemsterland had men op het gemeentehuis al bericht
ontvangen dat we onderweg waren en we werden daar dan ook door den burgemeester den heer Keyzer ontvangen. En voorts hebben we
ons van nieuwe sokken voorzien en van een middagmaal.

Nadat elk der deelnemers ter gedachtenis aan dezen tocht van den Urker burgemeester een oorkonde had ontvangen werd om twee uur de terugtocht weer aanvaard. Wel had de directie der N.V. Zanen Verstoep aangeboden om ons met een motorvlet weer naar Lemmer te brengen maar we vonden het aardiger den terugtocht ook te wandelen. Deze verliep wat gunstiger dan de heenreis vooral omdat de weersgesteldheid beter was geworden en men langs den dijk ook nog weer meer zinkstukken gelegd had zoodat het gedeelte keileem nu korter was.
Bij den bocht tegenover het stoomgemaal begon het al te donkeren en toen we bij het sluitgat aankwamen was het daar pikdonker dat was toen nog weer een lastig eindje. Om twintig minuten voor acht zat ik weer thuis.
Voor dezen tocht had men een bijzondere vergunning van den hoofdingenieur verkregen en die werd voor dezen keer afgegeven maar nu
ook niet meer. Dit even ter waarschuwing voor degenen die het ook zouden willen probeeren.
We eindigen dit verhaal met in herinnering te brengen dat een der wandelaars nl de heer de Rook in den winter van 1929 met een groep
andere personen als eerste per schaats een bezoek aan Urk bracht.
We vernamen verder dat er Zaterdagmiddag iemand die naar St Nicolaasea moest per rijwiel van Urk is gekomen. Dat valt echter wat het eerste gedeelte van Urk af betreft ook nog niet mee.

Foto van: www.geheugenvannederland.nl Dijk Urk-Lemmer, vanaf Lemmer gezien.

Home