Drachtster sigarenmaker was de vader van het wereldmerk Stuyvesant.

Door Bas den Oudsten.

Lourens Visser, the man who founded stuyvesant.

Stuyvesant is al ruim drie eeuwen dood. In 1672 werd volgens de overlevering - op zijn graf de tekst geschreven; "Stuyf niet te seer in 't sant, want hier leyt Stuyvesant". Maar in zekere zin stuift het toch nog rond hem, al is er vooral sprake van tabakstof dat de laatste halve eeuw van zijn geschiedenis bedekt. En een feit is dat de vader van Stuyvesant deze zomer van over de grote haringvijver even terug kwam naar Friesland en zijn Stuyvesant-story vertelde aan Fan Fryske Groun.

Dit is niet het verhaal van de weinig zachtmoedige domineeszoon Pieter uit Scherpenzeel bij Wolvega, die als gouverneur van Nieuw-Nederland (1646-1664) zorgde dat in 1653 stadsrechten werden veleend aan Nieuw Amsterdam, dat door de Engelsen later werd omgedoopt in New York. Het is het verhaal van sigarenmakers in Drachten en van de mysterieuze manier waarop voor de oorlog Stuyvesant's naam werd geronseld en een wereldmerk werd.

Al jaren verkondigen in alle werelddelen miljarden pakjes sigaretten in vele talen "The man who founded New York" of met een tikje meer identiteit "Der Mann aus Friesland" 1653 Gründer der Stad, die heute New York heisst. Ook de vader van dat merk is een Fries: Lourens Visser (75) Lousje voor bekenden Hij woont in Emo, ergens tegen de grens van de States, tussen Winnipeg en Thunderbay.

Als hij voor elk pakje Stuyvesant dat sinds 1956 is geproduceerd één cent had gekregen, was hij velen malen miljonair geweest. Want, er worden alleen al in Nederland jaarlijks 1,5 miljard Stuyvesant sigaretten verkocht. En daar komen die van de rest van de wereld dan nog eens bij. Wat een "luxury" zou je zeggen, maar zo extra mild werd The man who founded Stuyvesant niet behandeld door vrouwen fortuna. want, er kwamen twee onbekende heren.

Lourens Visser, zijn echtgenote Trienke Wieringsma en...dat enige kistje Stuyvesant op dit ondermaanse.

Statussymbool.

In Nederland duurde het tot ver in de vorige eeuw voordat de sigaar in trek kwam als genotmiddel en als een soort statussymbool. Wie sigaren rookte, stelde maatschappelijk iets voor. Dat was de grondslag voor ongeveer 2.500 bedrijfjes in het hele land, waar ambachtelijk sigaren werden gemaakt.

Omstreeks een dozijn daarvan bloeide en ging onder in Drachten, waar ongeveer een halve eeuw geleden de sigaar en Stuyvesant elkaar opnieuw ontmoeten. De nestor van de Drachtster sigarenfabrikanten was Oebele Zoovele, die er als omstreeks 1880 een bedrijf had.

Toen mijn vader Rinse Visser, (geboren op 18 oktober 1867) in 1892 trouwde met Sijke Veenstra, werkte hij daar als sigarenmaker voor 6 gulden per week. Drie maanden later kregen alle sigarenmakers ontslag. Maar ze mochten van Zoovele, sigarenvormen huren en tabak kopen om voor zich zelf te beginnen, verteld Lourens Visser. Vermoedelijk leverden zij de sigaren weer aan Zoovele, die niet lang daarna een nieuwe fabriek liet bouwen. De sigaren makers konden weer terug komen, maar Rinse vond de beloning te laag, bracht alleen de gehuurde vormen terug, leende 25 gulden om zelf vormen te kopen en werd eigen baas. In het voor 35 gulden per jaar gehuurde huisje aan de Hondesteeg, zat Rinse in de ene helft van het kamertje van 3 bij 4 meter sigaren te maken, de andere kant was het domein van Sijke en de zolder werd tabakopslag.

Het gebeurde dat hij 's zaterdags voor een daalder sigaren verkocht en dat was heel wat bij een gemiddelde prijs van 1 cent per stuk. Zoovele, zij tegen zijn knechten dat hij het merken kon, aldus Lourens. Een paar jaar later werd er aan De Kleine Beurs, een dubbel huis gebouwd worden voor f 1.100.- met een fabriekje van nog eens f 300,-

Via de Westerstraat en Noorderbuurt kwam het bedrijf in 1914, op de hoek van de Stationsweg en de Schoolstraat, waar Rinse een fabriek achter het dubbele huis liet bouwen. Daar waar nu al sinds jaar en dag 'De Kleine', kachels en wasmachines verkoopt, werd om zo te zeggen 'Pieter Stuyvesant' opnieuw geboren. Maar toen was Lourens reeds lang ingetreden in de wereld der tabakken.

Foto van Leendert J. Westdijk >>   Sigarenfabriek R. Visser plm. 1923.

 

Stuyvesant, de sigaar.

"Daar zaten vijf sigarenmakers aan een lange tafel met in 't midden een vak waarin de bladeren lagen, waarvan werd gezegd, grote stelen en kleine stelen, maar grote stelen het meest", zegt Lourens. Er werkten zo'n tien á twaalf man. De sigaren werden gedroogd met behulp van een cokeskachel. Ze werden gesorteerd in ongeveer 27 kleuren en kwamen op gelijkmatige kleur in kistjes. Tip Top was een uitnemende Vorstenlandsigaar voor 2 cent, maar we maakten verschillende merken. De productie was z'n 20.000 á 25.000 stuks per week.

De fabriek van Visser was niet de enige. In de crisisjaren begonnen veel ontslagen sigarenmakers voor zichzelf, herinnert Lourens Visser zich. Er waren wel zo'n 15 fabriekjes. De prijs zakte bij zoveel concurrentie tot 15 gulden per 1000 sigaren, inclusief accijns en zijn ze zelfs wel verkocht voor 12 gulden. Dan was de kwaliteit er wel naar en de kwalificatie "karrider" nog te veel lof.

Maar vergeleken met de rommel die nu verkocht wordt, waren ze niet eens zo slecht. Er zat tenminste geen papieren dekblad om met een laag lijm of verf. Wij deden ons best om een goed product te leveren dat vooral werd verkocht aan grossiers. De grootste was de firma Baarsma in Zwaagwesteinde. Daar gingen per week kisten vol heen, vooral van ons gedeponeerde merk "Het Noorderlicht" Baarsma wilde dat merk ook op andere artikelen voeren, tegen onze zin. Maar toen het op closetpapier verscheen met het zelfde merkbeeld als op het sigarenkistje, was het merk bedorven. Ik was daar verrekte kwaad om en zei tegen mijn vader: Nou kunnen we met 'Het Noorderlicht' de kont afvegen. Daarom heb ik toen ik de fabriek overnam een ander merk gedeponeerd "Stuyvesant".

Dat sloeg aan, maar de sigaren rukte op. En de gevolgen van het anti-Mechanisatiebesluit van 1936 waardoor (tot 1948) in de gehele bedrijfstak geen nieuwe machines werden aangeschaft om de werkgelegenheid in stand te houden, wreekte zich in te hoge productie kosten en de weinig slagvaardigheid.

Bemoeizucht van de overheid.

Lourens Visser en zijn vrouw Trienke Wieringsma, dochter van een vishandelaar aan de Noordkade, dachten dat er voor hen zelf en hun vijf zoons wellicht meer toekomst zou zijn in Canada dan in Nederland. Bovendien had Lourens de buik vol van de bemoeizucht van de overheid. Dat begon al in de oorlog, zegt hij. Er moest bijvoorbeeld een 2 meter hoge schutting worden gebouwd worden, om ons huis te scheiden van de fabriek, waarvan de raampjes voorzien moesten zijn van kippengaas. Tussen 's avonds 8 en 's morgens 6 mocht ik zelfs niet in mijn eigen fabriek werken en zaten altijd in de zorgen voor controles. De meeste ambtenaren probeerde het leven van kleine zakenmensen  zo zuur mogelijk te maken, en velen gingen naar Canada. In Canada kon alles, schreven ze en zo lachte de vrijheid zeer toe.

Nu trof het dat toen wij het besluit genomen hadden, er twee onbekende heren op bezoek kwamen die mijn gedeponeerd merk Stuyvesant wilden kopen. Zij wilde niet vertellen welke firma daar belang bij had, maar 't liep via een advocatenkantoor, zeiden ze. Wij werden het eens over een prijs van f 1000,- gulden voor het merk en nog eens f 1000,- gulden voor de goodwill en het verlies van verpakkingmateriaal. Als ik toen geweten had dat er zo'n groot bedrijf achter zat, had ik natuurlijk meer gevraagd, maar ik was bang dat ik het lid op de neus zou krijgen als ik het onderste uit de kan wilde halen. En we konden het geld best gebruiken voor de emigratie.

Nieuwe toekomst voor Stuyvesant.

Zo begon in 1956 een nieuwe toekomst voor Stuyvesant en Lourens Visser en zijn gezin. Lourens had het moeilijker dan Stuyvesant. Jarenlang was hij schilder. Ik heb allerlei werk gedaan voordat ik eindelijk in Emo terecht kwam. Toen werd zijn grote hobby in Friesland, trainer van gymnastiekverenigingen, z'n vak. De man die ooit 5 maal de Elfstedentocht uitreed, werd gymnastiekleraar en sportmanager van de high-school in Ford Frances, 20 mijl van Emo, maar is nu al jaren gepensioneerd. Onze kinderen hebben het allemaal goed, dus in dat opzicht is de emigratie ook geslaagd; zegt hij voldaan.

En Stuyvesant? Het wereld merk is eigendom van Rothman's Internationaal in Londen, die bestaat uit een aantal bedrijven die Stuyvesant in licentie maken. Voor Nederland, Frankrijk, Portugal, Zwitserland, en de Canarische eilanden is dat bijvoorbeeld de Turmac Tabacco compagnie b.v. in Amsterdam, voor Duitsland, Oostenrijk en Scandinavië Reemstma enzovoort.

De afdeling 'public affairs' van Turmac kent het verhaal van Stuyvesant niet en heeft nooit van Lourens Visser, gehoord. Die zit misschien in de archieven, ja dat ging toen nog zo met merken. De sigarenindustrie van Drachten met ooit evenveel bedrijfjes als er nu in het hele land sigarenfabrieken zijn, is ter ziele. Er bestaat nog een compleet kistje van 50 Stuyvesant sigaren, met bandjes. Het is gemaakt van cederhout, heeft het onvervalste slotje en straalt een vooroorlogse distinctie uit: linksboven een kroontje, de naam Stuyvesant in een sierlijke cursieve letter, en in hetzelfde sfeertje als op de sigarettenpakjes. En verder natuurlijk "Ged. Standaardmerk" en de tekst The last Dutch Governor of New York. De R van Governor ontbreekt, en dat maakt dat kistje helemaal uniek. Het is het symbool van een stukje geschiedenis, maar vooral de oorsprong van een wereldmerk.

Misschien komen er nog eens twee onbekende heren, die niet willen zeggen wie hun opdrachtgever is....... 'n Stuyvesant meneer Visser?......Nee dank U, 'k heb liever een sigaar.

Een historische afdruk uit de sigarenfabriek van Lourens Visser (rechts). Daar werkte ook Jan van der Jacht, nu de enige, inmiddels zeer bejaarde sigarenmaker in Drachten; de laatste der Mohikanen.

Vertaald uit www.fftimes.com