Energie...Leven...Vrijheid...

Sake Visser en de Spaanse burgeroorlog, soldaat in Spanje.

Ik werd aan het front ingezet in Madrid en later bij Belchite. George Orwell heeft daar ook gezeten en heeft er een boek over geschreven. Dat waren meer de Anarchistische Brigades, die zaten bij Lerida in de buurt. Daarna moesten we naar Teruel. Daar zagen we voor het eerst, dat het kon sneeuwen in Spanje, zaten we tot ons middel in de sneeuw. Teruel ligt hoog in de bergen, daar hebben we zwaar geleden, want daar hadden die fascisten hun kans, zij hadden veel meer materieel.   

Fascistische troepen in Lerida.

Officieren van het 43e divisie van het Republikeinse leger.

Zelf zat ik in de 11e Brigade, de Duitse Brigade. Daarvan had je drie bataljons, het Thälmann bataljon, genoemd naar KPD-voorzitter Ernst Thälmann, die in 1944 werd vermoord in het concentratiekamp Buchenwald. Dit was het Duitstalige onderdeel van de voornamelijk communistische Internationale Brigade die aan de Republikeinse kant vocht. En dan had je de 12e Februari, de Oostenrijkers. Op 12 februari 1938 dwong Adolf Hitler, de Oostenrijkse bondskanselier Kurt von Schuschnigg een overeenkomst te sluiten, waarin het verbod op de nationaalsocialistische partij werd opgeheven, de partij in de regering werd opgenomen, en daarbij het ministerie van Binnenlandse Zaken, en daarmee dus de controle over de politie kreeg. En je had Nederlanders en Scandinaviërs, die in het Edgar André-bataljon zaten. In de vorige twee bataljons, heb ik ook gezeten, en die twee met elkaar was de brigade ‘de onze'. De 15e Brigade was de Amerikaans-Engelse Lincoln Brigade, daar is nog een film over gemaakt.

In Madrid kwam je niet in de stad zelf. Wij lagen net voor Madrid. Daar kwam je alleen maar om te sneuvelen. Het was 'non pasaran' en je lag bijna nooit achter het front. Er moest een offensief ingezet worden, of er moest een offensief opgevangen worden. Daar moest je dan weer naartoe, of je moest soms enden lopen, of we moesten ons weer terugtrekken, rust had je niet. Maar het is net als met dat liedje: 'old soldiers never die'.  Als je voor het eerst aan het front bent, dan schrik je van alle geluiden, maar na een tijdje went dat. Net als met granaten, je hoort aan het geluid dat ze over je heen gaan. Dus je prakkezeerde er niet over, je dacht bijvoorbeeld nu kan ik wel even een tukkie doen, ze gaan toch allemaal over ons heen.

Dat was ook zo met vliegtuigen, je ziet ze aankomen, en als ze dan boven je zijn, is alles al voorbij, want als ze dan wat uitgooien, komt het toch ver achter je terecht. Al die dingen begin je te leren, en daar word je rustiger van. Je hoorde het ook aan het schot zelf, dan dacht je oh, dat zit daar, en daarvoor keek je om je heen. Je wist niet waar het vandaan kwam. En later denk je, als je het schot hoort, ik ben niet dood want die kogel is altijd eerder als het geluid. Dat zeggen die Amerikanen ook in 'old soldiers never die', maar ja je kunt evengoed doodgaan, alleen raak je toch meer gewend aan die dingen.

Je hebt ook blindgangers, dat zijn ook granaten, die kwamen er aan alsof er ganzen kwamen aanvliegen. Ze gaan helemaal over de kop de lucht in, komen dan met een hoop lawaai aan, dat hoorde je ook direct, en dan wisten we niet wat het was. En dan was het weer duiken hè, en later dacht ik, gewoon rustig blijven liggen. Eerst ben ik bij Brunete ingezet met de 11e Brigade, en later bij Belchite. Bij Brunete was het een offensief van republikeinen, bij Teruel ook, maar daar waren meer Spaanse brigades. Zij hebben dat offensief ingezet bij Teruel. En wij moesten de zaak dan weer consolideren, want later kwam het tegenoffensief van de fascisten.

Het was een verschrikkelijk vuur daar, ze hadden van alles: Duitsers, Duitse tanks, Duitse vliegtuigen. Bij Brunete was ik bij een Hollandse groep ingedeeld. Ik had daar ook een kameraad getroffen, die daar ook nog is gesneuveld: Jan Borgman, een Groninger. Ik zal zijn naam nooit meer vergeten, want de Spanjaarden noemden hem altijd 'Pelo Caci', omdat zijn haar wit was, en zijn kleren ook, door de zon. Hetzelfde haar dus als zijn uniform. Jan Borgman, ja, die kreeg een schot door zijn hoofd, hij lag naast me. Toen vielen we aan... opstaan... liggen... opstaan... liggen... en toen moesten we weer liggen en konden we niet verder. Ik hoorde een zucht naast me en dat was Jan Borgman. Later zijn er nog mannen teruggekomen met schoten in hun buik en darmen. Toen schoten de heren fascisten al met explosieven... zó′n ingang en zó′n uitgang.

Had je zo'n busje, dan moest je die met zes man delen. Het waren van die grote bussen, maar daar had je geen tijd voor. Ik weet nog dat we dan tegen elkaar zeiden "laten we die bus maar delen met wie er terugkomen", nou, dan kwamen er maar twee man terug van de zes (Nederlanders). Je had nooit geen rust, je moest van het ene front naar het andere; dan werd je wel weer aangevuld. Er waren ook wel Spanjaarden, die kwamen ook in de Internationale Brigade, want van de hele compagnie hadden we maar één sectie over. Het waren allemaal doden en gewonden, en als je licht gewond was, was het nog niet zo erg, want die mannen lagen evenzogoed te wuiven op de brancard omdat ze weggingen naar het hospitaal, hadden ze weer een paar weken rust.

Zelf ben ik nooit gewond geweest, ik heb wel eens een schampschot gehad, maar daar had ik nog geluk mee. Ik denk dat de kaarten geschud zijn als je geboren wordt, maar ik heb vaak genoeg gevloekt, dat ik nog leefde. Dat was toen ik in het concentratiekamp zat, want dat is erg hoor die honger. Je ziet wel eens, of dat lees je ook wel eens, dat ze iemand tegen de muur zetten om gefusilleerd te worden en dan denk je dat zal een verschrikkelijk iets wezen. Maar dat zouden ze met ons ook doen, en het enige wat ik dacht, mijn vuist gaat omhoog. Er waren jongens die zaten te huilen, maar ik trok me er niet veel van aan, ik dacht klets, pats en het is over.