Ons zonnestelsel
bestaat uit de zon, een klasse G2 ster met een
diameter van 1,39 miljoen kilometer. De zon
neemt 99,86% van de massa in het zonnestelsel
voor zijn rekening. Traditioneel bevatte ons
zonnestelsel negen planeten, maar naar
aanleiding van recente ontdekkingen en inzichten
was het noodzakelijk dit aantal aan te passen.
In de jaren '90 werd ontdekt dat Pluto geen
planeet op zich is, maar slechts één van een
klasse van vele soortgelijke objecten in de
Kuipergordel. Naarmate steeds grotere objecten
ontdekt werden, zoals Quaoar en Varuna kwam het
klassieke aantal van negen planeten onder druk
te staan en met de ontdekking van de nog veel
grotere Eris werd deze onhoudbaar. Volgens de
nieuwe definitie zijn dit geen planeten en telt
ons zonnestelsel slechts acht planeten.
Op dit moment
bevinden we ons in een overgangsperiode en zult
u nog veel informatie aantreffen die de
klassieke 9 planeten behandelt.
Een
ezelsbruggetje om de juiste volgorde van de
(klassieke) planeten te onthouden is de volgende
zin: "Maak Van Acht Meter Japanse Stof Uw Nieuwe
Pyjama,"of "Mickey Vraagt Aan Minnie Joh, Smaken
Uien Naar Pannenkoeken?" Of: "Mijn Vader At
Meestal Jonge Spruitjes Uit Nieuwe Pekela". De
beginletter van elk woord is de beginletter van
de naam van een planeet. Sinds Pluto geen
planeet meer is, zou "Mijn Vader At Meestal
Jonge Sinaasappels Uit Nicaragua" of "Maak Van
Acht Meter Japanse Stof Uw Nachthemd" een nieuwe
zin kunnen zijn.
Tussen Mars en
Jupiter ligt een band met planetoïden, de
planetoïdengordel. Voorbij Pluto bevindt zich
ook een wolk met kleinere hemellichamen, de
Kuipergordel. De discussie over het
planetenaantal in het zonnestelsel is op gang
gebracht door deze Kuipergordel. Wetenschappers
raken er de laatste jaren namelijk van overtuigd
dat Pluto een object is dat tot de Kuipergordel
behoort. Er was dus behoefte aan een definitie
van wat een planeet is en als voorbereiding op
de 26e algemene vergadering van de
IAU in augustus 2006 is een commissie opgericht
die zich over deze vraag gebogen heeft. Eén van
de voorstellen zou het aantal planeten verhogen
tot 12. De objecten Ceres, Eris en Charon
draaien immers rond de zon en zijn groot en
zwaar genoeg zijn om onder hun eigen
zwaartekracht een bolvorm aan te nemen. In een
ander voorstel bleef Pluto planeet, maar zouden
andere kandidaat-planeten onherroepelijk
planetoïden blijven. In het definitieve voorstel
verliest Pluto zijn status als planeet, en wordt
een dwergplaneet, zoals andere objecten kleiner
dan Mercurius die wel door de eigen
zwaartekracht bolvormig zijn geworden.
De buitenste ring
van ons zonnestelsel wordt gevormd door de
Oortwolk. Dit is een vooralsnog hypothetische
wolk van ijsachtige objecten die de bron zou
zijn van de kometen die door het zonnestelsel
bewegen. Wellicht is Sedna het eerst waargenomen
object in deze wolk.
Foto van het
spiraalvormige melkwegstelsel
4.5 miljard jaar v. Chr. Vorming
van de aarde
Tijdens het
samenklonteren
van de planeet
komen
brokstukken
regelmatig met
elkaar in
botsing, waarbij
veel hitte
vrijkomt. Als
gevolg van
kernreacties en
continu
inslaande
meteorieten
wordt de
temperatuur
hoger en
uiteindelijk
smelt de jonge
planeet. Zware
elementen zoals
ijzer en nikkel
zinken naar het
middelpunt en
lichtere
materialen zoals
silicium,
aluminium en
magnesium komen
bovendrijven.
Het duurt zo'n
100 miljoen jaar
voordat deze
materie een
vaste massa
begint te
vormen. Het
Aardoppervlak
koelt af en de
aardkorst wordt
gevormd. Als
gevolg van
vulkaanuitbarstingen
vormen grote
hoeveelheden
vrijgekomen
gassen van
eenvoudige
moleculen de
eerste
atmosfeer.
Hieruit
condenseert
water dat samen
met het
gesmolten ijs
van ingeslagen
kometen de
eerste zeeën
vormt. Deze
periode duurt
van 4,6 tot 3,8
miljard jaar
geleden en staat
bekend als het
Hadeïcum. In
deze "oersoep"
vormen zich, uit
anorganische
stoffen onder
invloed van
bliksem en
kosmische
straling, de
eerste
organische
materialen zoals
aminozuren en
nucleotiden,
welke later
uitgroeien tot
eiwitten en RNA,
de bouwstoffen
voor leven.
3,8 miljard jaar
geleden ontstaan
vlak onder het
oppervlak van de
oceaan de eerste
levensvormen.
Tussen 1,6
miljard en 600
miljoen jaar
geleden
ontwikkelen zich
de eerste
meercellige
organismen. In
de
daaropvolgende
450 miljoen jaar
ontstaan en
verdwijnen als
gevolg van
platentektoniek
meerdere
oercontinenten.
225 miljoen jaar
geleden vormt
alle landmassa
één geheel (Pangaea).
Rond 200 miljoen
jaar geleden
treedt er
rifting op
waarbij tussen
het noordelijke
deel Laurazië en
het zuidelijke
Gondwanaland een
zee ontstaat.
Dit proces
blijft doorgaan
en rond 135
miljoen jaar
geleden beginnen
de continenten
langzaamaan hun
huidige vorm aan
te nemen. Het is
de tijd dat het
land wordt
bevolkt door de
dinosaurussen,
waar zo'n 65
miljoen jaar
terug abrupt een
eind aan komt,
waarschijnlijk
als gevolg van
een
meteorietinslag
in de buurt van
het huidige
Chicxulub.
Ware kleuren foto
van flets blauwe melkwegstelsels
280 - 225 miljoen v. Chr.
Geologisch
tijdvak
Perm
Opkomst reptielen en moderne
insekten. IJstijd op het
zuidelijk halfrond. Vanaf deze
periode dreef het Pangea, het
grote supercontinent, langzaam
uiteen tot onze huidige
werelddelen. Massale uitroeing
van 95% van alle leven op aarde
aan het einde van het Perm.
Men is veel te
weten gekomen
over het klimaat
zoals dat
tijdens het Perm
geheerst moet
hebben op basis
van onderzoek
naar gesteenten
en fossielen. Op
veel plaatsen
over de gehele
oppervlakte van
Gondwana zijn
tillieten
gevonden. Een
tilliet is een
verhard
morene-sediment.
Het vóórkomen
van tillieten
wijst
waarschijnlijk
op een bestaande
bedekking met
gletsjers. Op
andere plaatsen
zijn afwisselend
tillieten en
interglaciale
afzettingen
gevonden. In het
oosten van het
hedendaagse
Zuid-Amerika
zijn er sporen
achtergelaten
door het ijs in
het Perm. Deze
sporen lopen van
oost naar west,
wat er op zou
wijzen dat er
beweging van het
ijs op Gondwana,
destijds
situerend rond
de polen, heeft
plaatsgevonden.
Bekende dieren
uit het Perm
Dimetrodon,
Diplocaulus,
Edaphosaurus,
Eryops,
Estemmenosuchus,
Inostrancevia en
de Mesosaurus
225 - 195 miljoen v. Chr. Geologisch
tijdvak
Trias
Het
Trias
is een
geologisch
tijdvak dat
duurde van 251,0
tot 199,6
miljoen jaar
(Ma) geleden. De
periode, het
vroegste tijdvak
van het era
Mesozoïcum,
wordt in
West-Europa
onderverdeeld in
de volgende
subperiodes:
-
Keuper (228
- 199,6 Ma)
-
Muschelkalk
(237 - 228
Ma)
-
Buntsandstein
(251 - 237
Ma)
Fauna
Het Trias werd
ingeleid door de
Perm-Trias
massa-extinctie;
het uitsterven
van meer dan
driekwart van
alle diersoorten
die leefden aan
het eind van het
Perm. Aan het
begin van het
Trias was de
biodiversiteit
dan ook extreem
laag, wat nieuwe
diersoorten
echter de kans
gaf zich te
ontwikkelen. In
dit tijdperk
verschenen de
eerste
dinosauriërs,
pterosaurussen,
ichthyosaurussen,
zoogdieren en
volgens sommigen
ook de eerste
vogels (zie:
Protoavis). Aan
het eind van het
Trias werd de
Aarde getroffen
door een
meteoriet. De
inslag zorgde
voor het
uitsterven van
enkele groepen,
zoals alle
Therapsiden,
behalve de
cynodonten, en
enkele groepen
thecodonten.
Deze inslag had
echter lang niet
zulke
dramatische
gevolgen als de
inslagen aan het
einde van het
Perm en het
Krijt.
Bekende dieren
uit het Trias
Coelophysis,
Cynognathus,
Eoraptor,
Euparkeria,
Herrerasaurus,
Lystrosaurus,
Megazostrodon,
Placerias,
Plateosaurus,
Postosuchus,
Protoavis en de
Staurikosaurus
De
wereld die de Dinosauriërs in de
Trias had voor de inslag
195
- 136 miljoen v. Chr. Geologisch
tijdvak Jura
Bloeiperiode ammonieten,
belemoieten en grote reptielen.
Eerste (oer)vogel.
Het geologisch
tijdvak Jura
is een periode
van het era
Mesozoïcum dat
duurde van
ongeveer 199,6
tot 145,5
miljoen jaar
geleden (Ma) en
wordt
onderverdeeld in
de subperiodes:
Vroeg Jura
of Lias
(199,6 -
175,6 Ma)
Midden Jura
of Dogger
(175,6 -
161,2 Ma)
Laat Jura of
Malm (161,2
- 145,5 Ma)
Naamgeving
Het tijdvak Jura
is genoemd naar
het gelijknamige
gebergte in
Zwitserland, de
Jura.
West-Europa
In Nederland
komt het Lias
slechts bij
Winterswijk in
enkele
beekbeddingen
aan de
oppervlakte. In
Zuid-België
komen Lias en
Dogger aan de
oppervlakte aan
de oostrand van
het Parijse
bekken.
Flora en fauna
Veel Jurassische
gesteenten zijn
rijk aan
planten- en
dierenfossielen.
De plantenwereld
was goed
ontwikkeld met
nieuwe groepen
van varens en
naaktzadigen. De
dierenwereld
werd beheerst
door reptielen
(dinosauriërs);
zij bevolkten in
uiteenlopende
vormen en
afmetingen zowel
land, zee als
luchtruim.
Beroemd is
Archaeopteryx,
de 'oervogel',
die mogelijk een
schakel vormt
tussen reptielen
en moderne
vogels.
Bekende dieren
uit de Jura
Allosaurus,
Ammoniet,
Apatosaurus,
Archaeopteryx,
Brachiosaurus,
Ceratosaurus,
Diplodocus,
Dilophosaurus,
Eustreptospondylus,
Fruitafossor
Hybodus,
Ichthyosaurus,
Liopleurodon,
Marsupialia,
Megalosaurus,
Ornitholestes,
Plesiosaurus,
Rhamphorhynchus,
Seismosaurus,
Stegosaurus en
de Ultrasaurus
Marsupialia
(buideldieren)
136
- 65 miljoen v. Chr. Geologisch
tijdvak
Krijt
Tijdens het Laat-Krijt is de
temperatuur daar altijd boven
het vriespunt gebleven. De
gemiddelde jaartemperatuur moet
toen min. 14° C hebben bedragen
en tijdens de koudste maanden
moet het er niet kouder zijn
geweest dan ca. 5° C boven nul,
terwijl het tijdens de
zomermaanden zo’n 35 á 40° C
was.
De
hoge temperatuur in het
Noordpoolgebied wordt
toegeschreven aan een
broeikaseffect, veroorzaakt door
een periode van sterke
vulkaanactiviteit. De poolkappen
kenden in die periode dan ook
geen ijskappen, maar bestonden
uit open water en weelderige
bossen. Een fossiel gevonden
van een grote Ammoniet,
gevonden in het Zuidpoolgebied
(nu in Pools bezit) is een fraai
bewijs voor het broeikaseffect
in deze periode.
De
laatste periode van het Krijt
werd anderhalve eeuw geleden
door de Belgische geoloog André
Dumont het Maastrichtien
genoemd. Dumont was
geïnteresseerd in de opbouw van
aardlagen en constateerde in de
mergelrijke omgeving van de
Limburgse hoofdstad opvallende
afwijkingen in het systeem van
afzettingen. Europa was in die
periode een verzameling
eilanden.
Tussen 80 en 70 miljoen jaar
geleden namen de onderlinge
verschillen tussen de Zoogdieren
enorm toe, doordat zij zich
gingen aanpassen aan hun functie
in de natuur en op hun eigen
wijze hun voedselprobleem
oplosten In het Laat-Krijt
ontwikkelden zich uit de
Laurasiatheria de Hoefdieren, de
Insectivoren (Egels, Mollen en
Spitsmuizen) en uit de
Eurarchontoglires de Vroegste
primaten.
Van
de eencellige Foraminiferen tot
de Ammonieten en Belemmieten.
Ook alle zeereptielen (waaronder
de Mosasaurus), de vliegende
reptielen (Pterosauriërs) en de
Gevederde Dinosauriërs
verdwenen. Op het vasteland
overleefde geen enkel dier dat
meer dan 25 kg woog: Het
tijdperk van de reusachtige
Sauriërs was definitief voorbij.
Dit massale uitsterven markeert
het einde van het Krijt. Hun
plaats werd ingenomen door de
Zoogdieren. De grens tussen
Krijt en Tertiair is wereldwijd
zichtbaar als een duidelijke
kleilaag. Ook in Zuid-Limburg is
die laag gevonden.
De oceanen waren tijdens het
Krijt voor veel dieren een
gevaarlijke plaats. Boven: de
reusachtige Xiphactinus audax.
Deze vis verorberde zijn prooi
in één enkele hap. Ook de
Squalicorax was een gevaarlijke
roofvis. Overblijfselen van deze
haaiensoort zijn gevonden in
Maastricht, maar ook in Oman en
New Yersey.
65 - 53 miljoen v. Chr.. Geologisch
tijdvak
Paleoceen
Belangrijke periodes in het
Cenozoïcum waren het Paleoceen
(65 tot 55 miljoen jaar geleden)
en het Eoceen (55 tot 34 miljoen
jaar geleden). In het Paleoceen,
de periode die op het Krijt
volgt, was er een eerste
radiatie van eerder vreemde,
archaïsche soorten, die snel
uitstierven. Maar van de huidige
egels en andere insectivoren
vinden we hier al voorouders
terug!
Aan het begin van het Eoceen
verschijnen de eerste echt
bekende zoogdiergroepen, zoals
de onevenhoevigen (zoals
primitieve paardjes), de
evenhoevigen (zoals primitieve
runderen), de walvissen, de
knaagdieren, de vleermuizen en
de eerste primaten (zoals
Teilhardina belgica). De
voorlopers van de moderne
carnivoren (zoals Mesonyx) komen
pas op het einde van het Eoceen
tot bloei.
De plotse opkomst en bloei van
deze nieuwe groepen is
opmerkelijk, en wordt vaak
gebruikt als één van de
belangrijkste kenmerken van de
overgang van het Paleoceen naar
het Eoceen. Toch is er nog
weinig bekend over deze
gebeurtenissen: Waar en wanneer
ontstonden deze dieren? En uit
welke groep? Dat zijn enkele van
de vragen waarover ons
expeditieteam zich in China zal
buigen.
Afbeelding
van een vleermuis uit het
Paleoceen
53 - 37 miljoen v. Chr. Geologisch
tijdvak
Eoceen
Het geologisch
tijdvak Eoceen (eos
=
oud) is een
subperiode van
de Cenozoïsche
periode
Paleogeen. De
wereldwijde
temperatuur was
gedaald, en er
had zich ijs
gevormd op
Antarctica. De
oceaanstromingen
raakten
verzadigd met
het koude
zeewater van de
Zuidpool, en
beïnvloedden op
hun beurt het
klimaat. Deze
klimaatsverandering
werd vormgegeven
door een globale
El Niño die
leidde tot een
extinctie van
20% van de
plant- en
diersoorten.
Flora en fauna
Dit was de
grootste
extinctie sinds
de K-T overgang,
tijdens welke
70% van het
leven uitstierf,
waaronder de
dinosauriërs.
Door de
klimaatsveranderingen
werden de
regenwouden
kleiner,
waardoor de
zoogdier op de
pampa's konden
gaan leven. Hier
werden ze groter
en sterker en
konden de
vleesetende
Creodonta en
Carnivora het
van de vogels
overnemen. In
het Eoceen
verschenen de
echte apen en
slurfdieren en
begonnen de
Carnivora zich
verder te
ontwikkelen.
Veel van de
families van de
knaagdieren en
vleermuizen zijn
in het Eoceen
ontstaan. Ook
verscheen het
allereerste
gras.
Bekende dieren
uit het Eoceen
Andrewsarchus,
Apidium,
Arsinoitherium,
Basilosaurus,
Batodonoides,
Brontotherium,
Diacodexis,
Dorudon
Gondwanatheria,
Moeritherium,
Nimravidae,
Notharctus,
Patriofelis,
Sarkastodon en
de Tingamarra
Fytoliet van een
palm uit het ecoceen, opaal uit
planten kan vroeger milieu
helpen reconstrueren
Veel vaatplanten bevatten
fytolieten. Dat zijn
microscopisch kleine (1-150
micron) deeltjes van opaal, die
ontstaan als silicium - in de
vorm van een zuur - met het
grondwater door een plant wordt
opgezogen, en daar neerslaat in
ruimten binnen en tussen de
afzonderlijke cellen. Daardoor
geven fytolieten, zij het in
sterk wisselende nauwkeurigheid,
een beeld van de vorm van de cel
waarin of waaromheen ze zijn
gevormd. Daarnaast kunnen
opaaldeeltjes waarvan de vorm
niet samenhangt met die van de
'moedercel' neerslaan in daartoe
gespecialiseerde cellen. Beide
typen fytolieten vertonen
kenmerken die, ook weer in
verschillende mate, afhangen van
de soort plant. Als de planten
afsterven, komen de
opaaldeeltjes in de bodem
terecht; ze vormen in principe -
net als pollen - een weergave
van de regionale vegetatie.
37 - 22
miljoen v. Chr. Geologisch
tijdvak Oligoceen
Het geologisch
tijdvak
Oligoceen is de
jongste/bovenste
subperiode van
de periode
Paleogeen, dat
duurde van 33,9
tot 23,03 Ma.
Het komt na het
Eoceen en na/op
het Oligoceen
komt het Neogene
Mioceen.
Flora en fauna
In het Oligoceen
herstelde de
flora en fauna
zich van de
massa-extinctie
aan het einde
van het Eoceen.
Het klimaat
begon te lijken
op dat van nu.
De Creodonta
hadden al zware
klappen gekregen
tijdens de
extinctie en
kregen nu de
groeiende
concurrentie van
de Carnivora te
verduren. In het
Oligoceen
ontwikkelden de
paarden zich
verder en
ontstonden de
haasachtigen. De
neushoorns
ontwikkelden
enkele zeer
grote soorten.
De allereerste
hominiden
ontstonden in
Afrika.
Bekende dieren
uit het
Oligoceen
Aegyptopithecus,
Arsinoitherium,
Beerhond,
Brontotherium,
Chalicotherium,
Entelodont,
Hyaenodon,
Nimravidae en
de
Paraceratherium
In
het Oligoceen was de wereld weer
een beetje tot rust gekomen van
de klimaatschaos. De oude
soorten die zich niet aan de
klimaatsverandering hadden
kunnen aanpassen waren
uitgestorven, en de nieuwe
soorten begonnen zich te
handhaven in een nieuwe wereld
van open vlaktes. Tijdens het
Oligoceen heersten de dieren
voor wie grote belangrijk was.
Nog steeds leefden de
Brontotheren, en zij hadden
gezelschap gekregen van
Indricotheren, Chalicotheren en
neushoorns. De roofdieren waren
Mesonychiden en Creodonten, en
ook zij hadden enorme groottes
bereikt. En niet te vergeten de
Entelodonten, de enorme
aaseters.
Voor al deze dieren was het goed
om groot te zijn. Niet alleen
konden ze zich dan beter
verdedigen tegen rovers, of
konden de rovers juist beter hun
prooi grijpen, ze konden ook
langer zonder water of voedsel
in barre tijden. Bijvoorbeeld in
het droge seizoen.
Tijdens het Oligoceen stierven
de multituberculata uit, een
oude groep zoogdieren die uit
het Krijt stamden.
Voordat we in het heden aankomen
stonden er nog twee grote
gebeurtenissen te wachten; de
ijstijden en het ontstaan van
het gras. Gras kunnen we
tegenwoordig niet meer uit ons
leven wegdenken, maar het is
feitelijk iets van de laatste
miljoenen jaren. Gras
fossiliseert niet zo goed, maar
we denken dat de eerste grassen
ontstonden ergens in het
Oligoceen, 25 miljoen jaar
geleden. In dat prille begin
waren er nog niet veel dieren
die zich met gras voeden. Gras
is nou niet bepaald het
voedzaamste en goed verteerbaar
voedsel, bovendien kwam het nog
niet zo veel voor toendertijd en
de dieren hadden nog geen tijd
gehad om zich er aan aan te
passen. Maar het zou niet lang
meer duren voordat dat gebeurde.
Chalicotherium
22 -
7 miljoen v. Chr. Geologisch
tijdvak
Mioceen
Bekende dieren
uit het Mioceen
Dromornis,
Megalodon,
Odobenocetops,
Phiomia,
Megistotherium,
Ramapithecus en
de
Sahelanthropus
tchadensis
Sahelanthropus
tchadensis
Bruinkoolvorming en planteneters
(herbivoren).Gedurende het
Mioceen, zo'n 20 miljoen jaar
geleden, kwam Afrika steeds
dichter bij Europa te liggen,
waardoor de Thetyszee tussen
deze continenten steeds smaller
werd. Italië, dat ooit deel
uitmaakte van Gondwana brak los
en werd tegen Europa aangeduwd
waardoor de Alpen verder werden
opgestuwd. Vroeg in het Mioceen
kwam er een einde aan Afrika's
langdurige isolement, toen het
continent zich, evenals Arabië,
samenvoegde met Eurazië en er
allerlei diersoorten het
continent binnenkwamen die door
ons altijd als inheems Afrikaans
zijn beschouwd.
Het Mioceen was een rustige tijd
voor de aarde. Weliswaar was het
ontstaan van gras een enorme
revolutie, maar er vonden geen
rampen of kolossale
klimaatsveranderingen plaats. In
het Oligoceen waren de eerste
graseters ontstaan. Dit waren er
niet zo veel, en het waren maar
kleine dieren, de Hazen
bijvoorbeeld. Maar deze kleine
verandering zette een
kettingreactie in gang. De
nieuwe graseters - de voorouders
van de Antilopen - waren snelle
kuddedieren, veel Hoefdieren die
vroeger in het bos leefden
hadden stevige poten ontwikkeld
om het gras overal te volgen
waar het opkwam. In het Mioceen
stierven de bladeters uit en
werden vervangen door graseters.
De grote, robuuste jagers zoals
de Mesonychiden (Adrewsarchus)
en Creodonten (groep primitieve
roofdieren uit het vroeg Eoceen,
waartoe de Hyaenodon behoorde),
die zich met de bladeters voeden
verdwenen ook. India dreef
tegen het zuiden van Azië aan
waardoor het Himalaya gebergte
werd gevormd.
In deze nieuwe wereld ging het
om snelheid en bewegelijkheid.
Om de snelle hoefdieren achterna
te gaan ontstonden een nieuwe
groep van snelle, slanke
roofdieren: de Carnivora. Dit is
de groep roofdieren die we nu
kennen, de beren, katten en
wolven zijn allemaal Carnivora.
Tijdens het Eoceen waren de
Carnivora kleine roofdieren die
in bomen leefden. Ook voor de
dieren die geen gras aten, of op
de graseters jaagden had deze
groene revolutie consequenties.
In
het Laat-Mioceen ontstonden de
eerste Mensapen. Apen waren van
oorsprong bomenklimmende dieren,
maar in het Mioceen maakten de
bossen plaats voor graslanden,
en de apen die niet wegtrokken
op zoek naar overgebleven woud
rond de evenaar moesten zich
aanpassen in een wereld waar ze
meer tijd op de grond
doorbrachten. In het Mioceen
waren de veranderingen nog maar
klein, De mensapen brachten nog
steeds het grootste deel van hun
tijd in de bomen door. Pas later
zouden ze zich echt op de grond
gaan thuis voelen, wat
resulteerden in de Hominiden, de
rechtoplopende apen.
rechts: Het geslacht
Dryopithecinae, dat ca. 18
miljoen jaar geleden ontstond
staat dicht bij de de gorilla en
de chimpansee. Het geslacht
speelde in het Midden-Mioceen (ca.
16 - 12 miljoen jaar geleden)
een grote rol in Indië en
Afrika. Ook kwamen de
Dryopithecinae voor in Europa.
Eerst kwamen de voorouders van
de Antilopen, de Katachtigen, de
Giraffen en de Neushoorns. Bijna
elk die dat nu over de Serengeti
zwerft, is een relatieve
nieuwkomer. Afrika gaf in ruil
daarvoor ook wat terug. De apen
koloniseerden Eurazië en
gedijden er goed. Olifanten en
hun verwanten verspreidden zich
over de gehele wereld, tot in
het zuidelijkste puntje van
Patagonië.
Aan
het begin van het langdurige
Mioceen was er opnieuw sprake
van een ingrijpende
klimaatverandering. De aarde
warmde weer op en er waren
seizoengebonden klimaatpatronen
ontstaan. In veel gebieden op
hogere breedten maakte het woud
geleidelijk plaats voor grasland
en savanne. Gras is rus, vandaar
dat sommige zoogdieren een
nieuwe tandformule ontwikkelden.
Zo kregen paarden sterk
aangepaste kiezen voor het eten
van gras. In 2000 werden in
Venezuela de restanten gevonden
van een uitgestorven reuzencavia
die de afmetingen had van een
koe en meer dan 700 kg moet
hebben gewogen. Daarmee was het
dier, Phoberomys pattersoni
genaamd, ruim tien keer zo zwaar
als het grootste moderne
knaagdier, de capibara. De
onderzoekers groeven een
nagenoeg compleet skelet en een
gave schedel van het dier op uit
de sedimenten van de
Urumaco-formatie in een gebied,
400 km ten westen van de
hoofdstad Caracas. Tot voor kort
waren er slechts tand- en
botfragmenten gevonden, maar met
deze nieuwe vondst is voor het
eerst een betrouwbare schatting
van de omvang van het dier
mogelijk. Het dier leefde
tijdens het late Mioceen, 8
miljoen jaar geleden, had
relatief fragiele voorpoten,
maar zeer robuust uitgevoerde
achterpoten.
Uit de dikte van die laatste
beenderen berekenden de
wetenschappers het gewicht van
de Phoberomys pattersoni Bij een
schatting op basis van de
voorpoten zou de reuzencavia
uitkomen op een gewicht van 436
kg. Maar omdat de
gewichtsschattingen op basis van
de achterpoten over het algemeen
het betrouwbaarst zijn, meenden
de onderzoekers toch daarvoor te
moeten kiezen en kwamen zij uit
op 741 kg. Uit analyse van het
gebit blijkt dat de reuzencavia
een grazer was, die zich voedde
met grassen in moerassen en
lagunes. Het dier leefden
waarschijnlijk deels in het
water en deels op het land, net
als zijn modernere en veel
kleinere neef, de capibara. De
reuzencavia had een lange
staart, kennelijk om zijn
evenwicht te bewaren. Het dier
stond recht op zijn poten en
moet op een afstand meer op een
grazende koe hebben geleken, dan
op een uitvergrote cavia.
Aan het eind van het Mioceen
veranderden de geologische en
klimatologische omstandigheden
voor de zoogdieren opnieuw. De
aarde werd nu nog kouder en
droger. In de Poolgebieden
vormden zich dikke ijskappen, de
Sahara nam geleidelijk bezit van
Noord-Afrika. Een groot deel van
het continent veranderde in een
savanne.
Het zeeniveau daalde en er
ontstonden landbruggen tussen
Europa en Azië. Het klimaat werd
voortdurend kouder. In Europa en
Azië ontstonden grote
grasvlakten.
Het veranderende klimaat leidde
ertoe dat het
verspreidingsgebied van de
Primaten zich beperkte tot de
equatoriale zone. De resterende
mensapen werden groter en
sterker gespecialiseerd. Aan het
eind van het Mioceen ontstonden
de Hominiden, de rechtoplopende
apen en onze voorouders.
Eigenlijk was het voor alle
primaten een goede tijd, behalve
de Hominiden leefden er ook veel
andere mensapen zoals de
Gigantopithecus en de
Ramapithecus. De Hominiden
ontwikkelden hun rechtopgaande
gang omdat dit efficiënter was
in een savanne. In het open
terrein is het als aap beter om
op twee dan op vier benen te lopen.
Skelet van Archaeohippus, een
paard uit het Mioceen van
Florida
7 - 2 miljoen v.
Chr. Geologisch
tijdvak Plioceen
Het geologisch tijdvak
Plioceen is de
jongste/bovenste subperiode van
het in verouderde indelingen
gebruikte sub-era Tertiair, dat
duurde van 5,332 tot 2,588 Ma.
Flora
en fauna
In het
Plioceen leek de
natuur al veel op die van
tegenwoordig; er waren veel
dieren die nu nog steeds
bestaan- neushoorns,
stekelvarkens, leeuwen,
luipaarden, otters, gieren en
zebra's. Echter, er waren ook
nog hominiden, sabeltandkatten,
schaarse looproofvogels en
mastodonten. Aan het einde van
het Plioceen begonnen de
ijstijden van het Pleistoceen.
Bekende dieren uit het Plioceen
Australopithecus, Deinotherium,
Gigantopithecus, Dinofelis
en de Ankylotherium
Het
verloop van de kuslijnen in zuidelijk Nederland
tijdens het Mioceen en het Plioceen. Tevens is
de grootste verbreiding van het Miocene
bruinkoolgebied aangegeven
3.400.000 v. Chr
Geologisch
tijdvak Late plioceen
In het
onder Plioceen van India, Pakistan en Kenia zijn
fossiele kaakfragmenten en kiezen gevonden van
de eerste hominide, Ramapithecus, dit dier (of
mens) vormde een zijtak van de dryopithecinen
(bospapen).
In acht miljoen jaar jongere
afzettingen komen de eerste fossielen van
mensachtige voor. In die periode leefden er vier
hominide soorten waarvan twee soorten
Australopithicus, een late vorm van Ramapithecus
en de vroegste vertegenwoordiger van het
geslacht Homo waartoe de moderne mens wordt
gerekend
Ramapithecus
1.720.000 v. Chr.
Geologisch
tijdvak vroeg pleistoceen
Het
Vroeg-Pleistoceen
In de klassieke Noord-Europese
Kwartairstratigrafie omvat het
Vroeg-Pleistoceen de etages Pretiglien,
Tiglien, Eburonien, Waalien, Menapien en
Bavelien. Het Vroeg-Pleistoceen duurde
ongeveer 1,75 miljoen jaar. Het Pretiglien- 2,6 tot 2,45 miljoen
jaar geleden
Op het noordelijk halfrond beginnen zich
omstreeks 2,5 miljoen jaar geleden tijdens
het Pretiglien tamelijk grote landijskappen
te ontwikkelen. IJsbergen laten tot vrij ver
zuidelijk puin achter op de bodem van de
Atlantische Oceaan. De zeespiegelstand
beweegt gedurende het Pretiglien tot drie
keer toe minimaal 50 meter op en neer. De
invloed van kouder water vanuit het
noordoostelijk deel van de Atlantische
Oceaan neemt toe. Warmteminnende loofbomen
en subtropische Tertiaire flora-elementen
zijn geheel uit de vegetatie verdwenen. De
opheffing langs de randen van het
Noordzeebekken, die in het Laat-Mioceen begint,
zet door in het Pretiglien. Behalve het
zuidoosten en oosten maakt het grootste deel
van ons land gedurende het Pretiglien nog
deel uit van de Noordzee.
Het Tiglien - 2,45 tot 1,8 miljoen
jaar geleden
De naam Tiglien is afgeleid van de
Noord-Limburgse plaats Tegelen. In de
kleigroeven in de directe omgeving van deze
plaats zijn in het begin van de twintigste
eeuw fossielen van opmerkelijke zoogdieren
gevonden. Het begin van het Tiglien is
duidelijk veel warmer dan het voorafgaande
Pretiglien. Uit het laatste deel van het
Tiglien, ongeveer 1,9 miljoen jaar geleden,
zijn aanwijzingen voor extreme koude
aangetroffen. In de bovenkant van de
kleilagen bij Tegelen komen namelijk resten
van vorstwiggen voor, die wijzen op
toendra-achtige omstandigheden met een
permafrostbodem. Tegen het einde van het
Tiglien ligt de kustlijn bijna geheel ten
westen en noordwesten van de huidige kust.
Flora en fauna in de omgeving van Tegelen
tijdens het Tiglien zoals gereconstrueerd op
het in 1978 door B.F.M. Collet vervaardigde
schilderij. Het geeft een indruk van de
weelderige vegetatie rond een verlaten en
dichtgroeiende rivierarm
730.000 v. Chr.
Geologisch
tijdvak midden pleistoceen
Droogte en
vegetatie in grote delen van Afrika hangen af
van de oppervlaktetemperatuur van het water van
de tropische Atlantische Oceaan. Dit concluderen
paletklimatologen en geochemici van het
Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek
der Zee (NIOZ) in een artikel in Nature van 27
maart 2003.
Een gevoelige balans tussen
verdamping en neerslag bepaalt de
luchtvochtigheid boven de tropische Atlantische
Oceaan en in grote delen van (sub)tropisch
Afrika. Veranderingen in die balans kunnen
leiden tot inkrimpen van regenwouden en
uitbreiding van savannes en woestijnen. Dr. Enno
Schefuß bestudeerde deze veranderingen voor het
midden-Pleistoceen (1.300.000 tot 400.000 jaar
geleden).
Hij ontdekte dat in deze
periode de oppervlaktetemperatuur van het
zeewater in de tropische Atlantische Oceaan een
grote invloed had op de hoeveelheid neerslag in
Afrika.
In het midden-Pleistoceen zijn
de grote ijskappen op het noordelijk halfrond
ontstaan. Diepzeeboringen in het Angola Bekken
voor de westkust van Afrika onthullen het
klimaat in Afrika en in de tropische Atlantische
Oceaan in deze periode. De onderzoekers hebben
in een door NWO gefinancierd project
landplantwassen uit een diepzeekern
geanalyseerd. De was die normaal de bladeren van
planten bedekt, wordt door regen, wind of
zandstormen makkelijk verwijderd. Stof in de
lucht vervoert deze plantenwassen vervolgens
naar de tropische Atlantische Oceaan. De
diepzeekern bevat bovendien informatie over de
oude oceaan zelf, zoals temperatuurschommelingen
aan het zeeoppervlak.
Gedurende het
midden-Pleistoceen waren de overgangen van
regenwoud naar grasland nauw gekoppeld aan
veranderingen van de temperaturen van het
zeewateroppervlak in het Angola Bekken. De
tropische vegetatie gedroeg zich echter
onafhankelijk van andere klimaatsveranderingen,
zoals de opbouw van de ijskappen op het
noordelijk halfrond. De neerslaghoeveelheid in
Afrika en daarmee de aard van de vegetatie is
dus voornamelijk gevoelig voor
temperatuurschommelingen in het Atlantische
warmwaterreservoir. Afkoeling van de tropische
Atlantische Oceaan leidt uiteindelijk tot
droogte in Afrika. Deze bevinding wordt door
recente klimaatmodellen en meteorologische
observaties ondersteund.
De sabeltand tijger leefde in Europa nog
in het Laat-Pleistoceen
Het bewijs komt van de bodem van de
Noordzee
600.000 v. Chr.
Geologisch
tijdvak mammoeten
Mammoeten (Mammuthus)
zijn een geslacht van
uitgestorven olifantachtigen.
Verschillende soorten
Er hebben verschillende soorten
mammoeten bestaan. Het zijn
waarschijnlijk afstammelingen
van een gezamenlijke voorouder.
Doordat ze verschillende
leefwijzen hadden konden ze
naast elkaar bestaan.
Zuidelijke mammoet (Mammuthus
meridionalis) uit zuidelijk
Europa;
Steppenmammoet (M.
trogontherii) uit Europa
Wolharige mammoet (M.
primigenius) uit noordelijk
Europa, Azië en Noord-Amerika;
Sardinische Dwergmammoet, (M.
lamarmorae) uit Sardinië
(Italië)
Keizersmammoet (M. imperator)
uit Noord-Amerika;
Amerikaanse mammoet (M.
columbi) uit Noord- en
Midden-Amerika
De wolharige mammoet is van deze
soorten waarschijnlijk de
bekendste. Hij leefde rond
600.000 jaar geleden, in het
Pleistoceen. Hij had een dikke
vacht waarvan de haren soms tot
aan de grond reikten. De oren
waren klein (30 centimeter) en
ook bedekt met haren ter
bescherming tegen de kou. Van de
andere mammoetsoorten was alleen
de steppenmammoet dik behaard,
de andere soorten leefden in
veel warmere gebieden en waren
dan ook vrijwel onbehaard, net
als de huidige olifanten. Het
lijkt er ook op dat de wolharige
mammoet een kortere levensduur
had, ze werden hooguit 35 jaar.
De huidige olifant haalt
makkelijk 50 jaar. Vaak wordt
gedacht dat mammoeten immens
groot waren, en 'mammoet' is in
onze taal een aanduiding voor
'gigantisch' geworden,
bijvoorbeeld in 'mammoettanker'
of 'mammoetwet'. Dit geldt zeker
voor de grootste soorten, de
keizersmammoet en de Amerikaanse
mammoet van Noord Amerika, maar
de andere mammoeten waren niet
groter dan de hedendaagse
Aziatische olifant. Wel hadden
ze gigantische slagtanden, bij
stieren konden die wel 4 meter
lang zijn.
Evolutie
Volgens de nieuwste inzichten
zouden de mammoeten zich
ongeveer 4,8 miljoen jaar
geleden hebben afgesplitst van
de voorouders van de Aziatische
olifant, terwijl hun
gemeenschappelijke voorouder
zich ongeveer 7,3 miljoen jaar
geleden heeft afgesplitst van de
gemeenschappelijke voorouder met
de Afrikaanse olifant. Dat
betekent dus dat er in feite een
nauwere verwantschap bestaat
tussen de mammoet en de
aziatische olifant dan tussen de
afrikaanse en de aziatische
olifant. De Latijnse naam "Mammut"
wordt gegeven aan een andere
familie van uitgestorven
olifantachtigen, de mastodonten.
Deze familie heeft zich al bijna
30 miljoen jaar geleden
afgesplitst van die van de
huidige olifanten en de
mammoeten. De mastodont is dus
niet bijzonder nauw verwant aan
de mammoet.
Ontdekking en naam
Al eeuwen lang werd er in
Noord-Europa, Rusland en Siberië
fossiel ivoor gevonden. In de
18e en 19e eeuw ontdekten
Russische onderzoekers in
Siberië diverse tamelijk goed
bewaarde ingevroren lichamen in
de permafrost van Siberië. Een
buitengewoon volledig lichaam
werd in 1901 gevonden aan de
oevers van de rivier Berezovka.
De Jakoeten (een Mongools,
Turks-sprekend volk) waren al
eeuwenlang bekend met dergelijke
resten en hadden daaraan de naam
"mamont" gegeven, hetgeen
"aardworm" betekent in hun taal.
Zij dachten namelijk dat de in
de grond gevonden overblijfselen
afkomstig waren van een
reusachtige aardworm. In het
Russisch heet het dier nog
altijd "mamont". Via Franse
publicaties raakte, door een
spelfout, echter in West-Europa
de vorm "mammouth" verspreid.
Leefgebied
Omdat tijdens de ijstijd veel
van het water op aarde bevroren
was, waren sommige zeeën
drooggevallen. Daardoor kon de
wolharige mammoet zich
verspreiden over grote delen van
de wereld. De mammoeten hadden
als woongebied toendra- en
permafrostgebieden van
noordelijk Europa, Azië en
Noord-Amerika. Net als bij vele
andere bewoners van deze streken
het geval was, zoals de
wolharige neushoorn, was het
lichaam bedekt met een dichte en
isolerende laag haar om het te
beschermen tegen het koude
klimaat. Het leefgebied was
overigens volgens recentere
inzichten wel koud maar niet zo
koud dat er geen gras kon
groeien, waarvan een mammoet
naar schatting 180 kilo per dag
nodig had. Ze hadden sterke
kiezen om de taaie, harde
grassen op de steppen te kunnen
vermalen.
Uitgestorven
De mammoet stierf waarschijnlijk
vlak na het einde van de laatste
ijstijd uit, zo'n 12.000 jaar
geleden. Er bestaan sterke
vermoedens dat bejaging door de
mens hier een groot aandeel in
had. Of dit inderdaad de oorzaak
was of bijvoorbeeld de
klimaatsverandering aan het eind
van de ijstijd is nog onderwerp
van een hevige wetenschappelijke
controverse. In de Siberische
permafrost zijn nog aanzienlijke
aantallen ingevroren mammoeten
te vinden die voldoende goed
geconserveerd zijn om een
heleboel over de dieren te weten
te komen, zelfs wat voor kleur
haar ze hadden en hoe ze roken
(als hedendaagse olifanten).
Bijzondere vondsten
In 1993 rapporteerden Russische
wetenschappers dat ze resten van
mammoeten hadden gevonden op
Wrangel eiland, 200 km uit de
Siberische kust, die gedateerd
werden op 3700 jaar geleden (dus
pas 1700 jaar voor Christus).
Hierdoor zou het uitsterven van
de mammoet met 6000 jaar naar
voren worden gehaald. Deze
vondst geeft steun aan de
hypothese dat de mammoet is
uitgestorven als gevolg van
bejaging door de mens. De op
Wrangel gevonden mammoeten leken
erg klein; hoewel aanvankelijk
werd gerept van 'dwergmammoeten'
lijkt het er nu op dat het om
vrouwtjesmammoeten gaat die, net
als hedendaagse olifanten, na
hun eerste dracht niet meer
groeiden en beduidend kleiner
bleven dan mannetjes. Overigens
zijn van vele, ook hedendaagse,
andere diersoorten kleinere
ondersoorten bekend die op
geïsoleerde eilanden leven. Eind
2002 werd in de Siberische
provincie Jakoetië de zogenoemde
Yukagir-mammoet (een wolharige
mammoet) gevonden van 18.000
jaar oud. Eerder waren er al
ongeveer een dozijn mammoeten
gevonden in Siberië en Alaska,
maar dit was een zeer goed
bewaard gebleven exemplaar. Zo
was de kop (op de slurf na)
vrijwel intact. Ook trof men een
complete poot en een maag met
goed geconserveerde inhoud aan.
Nederland mammoetland
De grootste mammoetverzameling
(7500 botten) ter wereld ligt in
het Naturalis-museum te Leiden.
Dat is te danken aan het onder
water komen te staan van de
Noordzee en de daarin gelegen
Doggersbank. Wat tegenwoordig de
Noordzee is, was tijdens de
laatste ijstijd een boven de
zeespiegel liggende vlakte.
Doordat veel water was
vastgelegd in de immense
ijskappen lag de zeespiegel zo'n
150 meter lager dan
tegenwoordig. Door het smelten
van het ijs kwam deze vlakte
geleidelijk onder water te
staan. Het merendeel van de
Noordzee heeft tegenwoordig een
diepte van 100 tot 120 meter.
Maar midden in de Noordzee ligt
een reusachtige zandbank die nu
zo'n 40 meter onder de
zeespiegel ligt.Ten tijde van
het smelten van de ijskap was
deze Doggersbank een tijdlang
een boven de rijzende zeespiegel
uit stekende heuvelrug. De
dieren die de vlakte bevolkten
vluchtten hier naartoe. Toen ook
dit laatste toevluchtsoord onder
water kwam te staan verdronken
grote massa's dieren jammerlijk.
Vissers die hun sleepnetten
boven, of in de buurt van, de
Doggersbank uitgooien halen
regelmatig botten naar boven.
Een groot deel daarvan is voor
onderzoek aan Naturalis
afgedragen. Veel Nederlandse
onderzoekers spelen een
prominente rol in
mammoetonderzoek en expedities.
Mammoet
De
ijstijd
Zo’n 600.000 jaar geleden
veranderde
het
klimaat
op de aarde. De straling van de
zon werd minder, de winter werd
kouder en ook ’s zomers ging de
temperatuur omlaag. De zomers
werden ook korter. In de winter
viel er veel sneeuw. In
honderden jaren werd
Noord-Europa en de Alpentoppen
bedekt met sneeuw.
Omdat de zomers te kort en te
koud waren dooide de sneeuw
nooit helemaal, alleen de
bovenste laag smolt. Als het dan
weer kouder werd veranderde de
gesmolten sneeuw in
ijskorreltjes en de noemden we
firn. De overgang van
sneeuw naar firn duurde maar een
paar dagen. Het gebeurde vooral
op beschutte plaatsen, zoals in
bergdalen. Op deze firn viel
weer nieuwe sneeuw, zodat er een
steeds zwaardere firn-laag
ontstond. De lucht tussen de
ijskorrels werd weggeperst. Zo
ontstond er een ijsmassa die we
een gletsjer noemen. Het
kon wel honderden jaren duren
voor dat sneeuw en firn een
gletsjer waren. Wanneer de
ijsmassa een bepaalde dikte had,
begon hij te schuiven, dan
zeggen we dat de gletsjer
stroomt.
Lage zeespiegel
Door de kou kwam de sneeuw
steeds verder naar het zuiden.
De gletsjers rukten op tot in
het laagland. Waar eerst altijd
regen viel viel nu sneeuw. Het
verschil is dat regen
terugstroomt naar zee, en sneeuw
en ijs niet. Dus bleef er veel
meer water op het land liggen.
De zeespiegel lag daardoor 90
meter lager!! De kustgebieden
vielen droog, de eilanden werden
met het vasteland verbonden.
Bijvoorbeeld de Britse eilanden
en Noord-Frankrijk waren een
geheel. Veel later, toen het
klimaat verbeterde smolt de
sneeuw weer. In de ijstijd was
een vierde deel van de aarde
bedekt met een dikke ijslaag.
Behalve Groenland, Spitsbergen
en het Zuidpoolgebied lagen ook
grote gebieden in Amerika,
Argentinië onder het ijs. Ook de
Britse eilanden lagen onder een
dik ijspak. In de Vogezen waren
grote gletsjers.
Vier ijstijden
De ijstijd duurde van 600.000
tot 10.000 jaar voor Christus.
Tijdens die 6000 eeuwen was het
niet altijd even koud. Soms
waren er ook warmere tijden.
Eigenlijk was het dus niet een
grote ijstijd.
Er waren
vier ijstijden met daartussen
drie warmere perioden:
1e
ijstijd: 600.000 - 540.000 jaar
geleden.
2e ijstijd: 480.000
- 430.000 jaar
geleden.
3e ijstijd: 300.000
- 180.000 jaar
geleden.
4e ijstijd: 120.000
- 10.000 jaar
geleden.
Mammoet in de ijstijd
500.000 v. Chr.
Geologisch
tijdvak Prettig klimaat
trok al vroeg hominiden naar Engeland
De oudst bekende
Engelsman was tot voor korst de 'Boxgrove Man',
die ongeveer 500.000 jaar geleden leefde. Er is
overigens weinig van hem bekend: tanden en een
scheenbeen werden tussen 1993 en 1996 ontdekt in
een grindgroeve in Boxgrove. Hij wordt gerekend
tot Homo heidelbergensis, een voorloper van de
Neanderthaler. Hoewel de Boxgrove Man voorlopig
de oudst bekende Engelsman blijft, was hij
volgens recent onderzoek niet de eerste bewoner
van Engeland. Er zijn namelijk op diverse
plaatsen werktuigen gevonden die wijzen op een
veel eerdere bewoning. Wanneer die begon is nog
niet geheel duidelijk, maar het was mogelijk
niet lang nadat de eerste hominiden in Europa
aankwamen (1.000.000-800.000 jaar geleden, in
Spanje en Italië).
Vuistbijl van
Boxgrove (W.Sussex), ongeveer 500.000 jaar oud
Uit de Homo
Antecessor ontwikkelde zich ca. 500.000 jaar
geleden de Homo Heidelbergensis, de voorouder
van de Vroege Neanderthaler.Vanaf ± 500.000
geleden waagde de Homo Heidelbergenis zich ook
in de noordelijke streken van Europa. Tussen 400
- 300.000 jaar geleden verspreidde deze
mensensoort zich over Europa, waar zij zich
blijvend vestigden.
400.000 v. Chr.
Geologisch
tijdvak
Neanderthaler
Onderzoek naar
Neanderthal genen duidt op vroege splitsing. Een
nieuw genenonderzoek ondersteunt de theorie dat
de lijnen van de moderne mens en de
Neanderthalers al vroeg splitsten en stelt
wetenschappers beter in staat aan te geven wat
de mens uniek maakt. Er was een controverse
ontstaan in de wetenschappelijke wereld over in
hoeverre de harige Eurazische jagers op de mens
leek, waarbij sommige wetenschappers zelfs
claimden dat de Neanderthalers deel uit maakten
van onze eigen soort Homo sapiens.Nieuw
onderzoek van geneticus James Noonan van het het
Lawrence Berkeley National Laboratory, laat
echter zien dat de laatste gemeenschappelijke
voorouder van de moderne mens en de
Neanderthalers zo’n 400.000 jaar geleden het
lootje legde. Het onderzoek werd eerder deze
maand gepresenteerd tijdens een conferentie van
de American Society of Human Genetics in het
Amerikaanse New Orleans. Richard Potts,
directeur van het van het human origins
programma van het natuurhistorisch museum in
Washington, noemde het werk van Noonan “zeer
belangwekkend”. “Elk deel van het Neanderthal
genoom is een archief van de gelijkheid van, en
de verschillen [tussen de Neanderthalers en]
alle mensen die op dit moment leven,” zei hij.
“Een vergelijking met een lijn in onze eigen
stamboom help ons begrijpen welke elementen van
de genetische code ons mens maken.”
Nucleair
onderzoek
Om het
basismateriaal voor zijn onderzoek te verkrijgen
moest Noonan DNA uit fossielen Neanderthal
botten onttrekken. Het filteren van de
Neanderthal specifieke genetische fragmenten was
een tijdrovend karwei, met name ook vanwege de
grote hoeveelheid verontreiniging. “Het grootste
deel van het DNA dat we aantroffen was
bacterieel DNA van organismes die de fossielen
hadden gekoloniseerd,” zei Noonan. “We kunnen de
oude DNA fragmenten er uit pikken doordat ze
korter zijn en meer verweerd.” Nadat ze de
genetische inhoud van de fragmenten hadden
geanalyseerd, catalogiseerden Noonan en zijn
collega’s ze in een bibliotheek vergelijkbaar
aan die die gebruikt is voor het menselijk
genoom. De eerste resultaten tonen aan dat de
Neanderthalers verassend weinig hebben
bijgedragen aan de genetische samenstelling van
de moderne mens. Het werk van Noonan is een
enorme stap vooruit vergeleken bij eerdere
onderzoeken. Dat eerdere werk behelsde het
analyseren van mitochondrisch DNA, wat over het
algemeen langer bewaard blijft dan het DNA dat
in de nucleus van de cel wordt gevonden. Noonan
onderzocht dit nucleaire DNA, waar veel meer
informatie te vinden is. “Het is het nucleaire
DNA waar alle biologie zich bevind,” aldus
Noonan. “We willen begrijpen waar eigenschappen
als taal en bewustzijn gecodeerd zitten, geen
van die kenmerken kunnen in mitochondrisch DNA
worden gevonden. ”Zoals er ook meerdere groepen
tegelijkertijd werkten aan het ontrafelen van de
menselijke genoom, heeft Noonan te maken met de
concurrentie van andere teams. Genetisch
antropoloog Svante Paabo van het Max Planck
instituut in Leipzig (Dld) werkt aan een
vergelijkbaar onderzoek met DNA van in Kroatië
gevonden fossielen van een Neanderthaler die
45.000 jaar geleden leefde. “Een ontrafelt
Neanderthal genoom geeft ons een catalogus van
alle verandering die plaatshadden in het
menselijk genoom nadat de mensen splitsten van
de Neanderthalers, het zal dus een prachtig
instrument zijn voor wetenschappers die uit
willen zoeken wat de moderne mens uniek maakt,”
zei Paabo.
Terwijl het werk van Noonan zich richt op het
bestuderen van de fragmenten van het Neanderthal
genoom die hij het meest interessant vindt – de
fragmenten die hij kan vergelijken met
vergelijkbare fragmenten van het menselijk
genoom – is het doel van Paabo om het hele
Neanderthal genoom binnen twee jaar te hebben
ontrafelt. Gezien de resultaten tot nu toe,
verwacht Paabo nog wel een aantal verassingen
tegen te komen verderop in zijn project.
“Neanderthal DNA is vervallen op een specifieke
manniet die we niet hadden verwacht en op
bepaalde punten lijken de Neanderthalers zelfs
meer op ons dan we dachten,” aldus Paabo.
Richard Potts hoopt dat het werk van Noonan en
Paabo naast een genetisch profiel, zal leiden
tot inzichten in het dagelijks leven van de
Neanderthalers en de uitdagingen voor deze soort
die leiden tot specifieke genetische
aanpassingen. “Analyse van de genetisch opbouw
van de Neanderthalers voegt toe aan het
onderzoek naar de fossielen en het
archeologische bestand dat we hebben van het
gedrag van de Neanderthalers,” vind Potts. “Al
dit bewijs stelt ons in staat om te begrijpen
hoe de Neanderthalers nou precies leefden en hoe
zij zich aan wisten te passen aan een
veranderende wereld die uiteindelijk ook onze
soort bevatte.”
Reconstructie van
een Neanderthaler in het museum te Mettmann
300.000 v. Chr.
Geologisch
tijdvak
Saalien
Het Saalien was de
laatste periode waarin landijs tot in
Noord-Nederland kwam. Voor het tijdvak van
360.000 tot 10.000 v. Chr. is het niet eenvoudig
een eenduidige tijdlijn op te stellen. Dat komt
voor een deel omdat datering met steeds grotere
onnauwkeurigheid gepaard gaat naarmate we terug
gaan in de tijd. Voor een deel komt het ook
omdat het tijdvak door verschillende
wetenschappen vanuit hun eigen gezichtspunt
bestudeerd wordt. Bij gebrek aan absolute
datering werken wetenschappers vaak met namen om
zo toch zeker te stellen dat zij over de zelfde
tijd spreken. Iedere wetenschap (bijvoorbeeld de
geologie, paleontologie en archeologie) heeft
zijn eigen namen gegeven aan verschillende
tijdvakken en het begint pas langzamerhand
duidelijk te worden hoe deze fases, tijdperken
en culturen qua tijd in elkaar te vertalen zijn.
Bovendien kan iedere nieuwe vondst de bestaande
denkbeelden weer omverwerpen.
Na de warme
Holstein-tijd begon ± 380.000 geleden de
voorlaatste ijstijd: het Saalien., die duurde
van 380.00 - 150.000 jaar geleden. Het Saalien
is het laatst grote tijdvak van het
Midden-Pleistoceen, duurde 230.000 jaar. De naam
Saale-ijstijd of Saalien is genoemd naar de
Saale, een zijrivier van de Elbe. Deze ijstijd,
die van ca. 380.000 tot ca. 150.000 geleden
duurde, kende drie koude fasen en twee warmere
perioden. De naam saalien wordt alleen in
Noord-Europa gebruikt. In Midden-Europa noemt
men dit glaciaal Riss-glaciaal (naar de rivier
de Riss in Zuid-Duitsland), op de Britse
Eilanden Wolstonian glaciation en in
Noord-Amerika Illinois glaciation. Andere
glacialen en interglacialen van het Pleistoceen
hebben ook regionaal verschillende namen. Tussen
± 300.000 en ± 250.000 geleden evolueerde de
Homo Heidelbergenis zich langzaam tot Vroege
Neanderthaler. Tegelijkertijd verspreidden zij
zich vanuit Europa over Midden-Azië.
In Slowakije werden vuurstenen
werktuigen gevonden uit deze Oud-Palaeolithische
periode (ca. 270.000 jaar geleden). Ze zijn
gevonden in de buurt van Nové Mesto nad Váhom.
Deze gebruiksvoorwerpen werden gemaakt door
middel van een clactonische techniek (bepaalde
afslagtechniek).In 2001 werd door de Britse
archeoloog prof. David Trump op een congres op
Mallorca een serie vroeg-Paleolithsche
vuurstenen werktuigen gepresenteerd, die hij had
aangetroffen in de Grotta di Su Coluru op het
eiland Sardinië.Deze werktuigen van het
Clactonian-type werden lagen in afzettingen die
dateren uit de Midden-IJstijd, ongeveer 300.000
jaar geleden. Sardinië was toen net als nu een
eiland. Ook tijdens een laag zeespiegelniveau,
zoals dat tijdens het Pleistoceen regelmatig
voorkwam (en waarbij Sardinië en Corsica
verenigd waren) was de minimum afstand tussen
eiland en vasteland zo'n 15 kilometer. Dat zou
betekenen dat de Vroege Neanderthalers 300.000
jaar geleden in staat moet zijn geweest minstens
15 kilometer over zee te reizen met vlotten of
mogelijk met zelfgemaakte vaartuigen.
Neanderthalers
In de jaren zestig van de vorige eeuw stapte men
aan de hand van Tjerk Vermaning gretig het
tijdperk van de Neanderthalers binnen. Nooit
eerder waren zulke oude vuistbijlen in Nederland
gevonden en Tjerk vond ze in overvloed in
Drente. Tot men begon te twijfelen. Maar zelfs
een rechtszaak verschafte geen duidelijkheid
over de echtheid van de stenen bijlen. De
controverse splijt tot op heden de
archeologische wereld. Geen donkere vondstlaag.
Vermaning beschreef het zelf als volgt de
vondstomstandigheden aan Wouters; "In
mijn..lange brief, schreef ik je, dat ik verweg
de meeste artefacten had aangetroffen in een
band van geelachtig leemhoudend zand, en dat de
artefacten van Eemster helemaal voor het
grootste deel uit dit gele zand tevoorschijn
kwamen. Sommige stukken hebben de geelachtige
kleur van dit zand aangenomen".
Bron
www.toonbeeld.com,
Frans de Vries.
De Leemdijkbijl:
één van de omstreden werktuigen uit de collectie
van Tjerk Vermaning sr. Bron
www.toonbeeld.com,
Frans de Vries.
250.000 v. Chr.
Jagers aan de
Maas - In de Belvédère-groeve
nabij Maastricht zijn twaalf
kampjes gevonden waar de eerste
mensen die de lage landen
bezochten verbleven. Er zijn
dierenbotten en vuurstenen
werktuigen gevonden. In het
gebied rond Maastricht joegen
zij op egel, steppeneushoorns,
bosolifant, herten, reeën,
paarden, beren en vis. Zij
verzamelden wortels, noten en
wilde appels. Het zijn jagers en
verzamelaars die in kleine
groepjes leven en nog niets
weten van landbouw.
Homo sapiens
neanderthalis
Vernoemd naar
de vindplaats Neanerthal bij
Dusseldorf in Duitsland waar in
1856 enkele skeletten werden
gevonden. Het waren krachtige
intelligente mensen die ongeveer
30% groter en zwaarder waren dan
de moderne mens, ze verschenen
250.000 jaar geleden en stierven
30.000 jaar geleden uit en is
daarmee de meest recente
uitgestorven zijtak van de
mensen. Hun lichaam was kort 1,7
meter, en stevig met grote
handen een bolvormige neus en
vooruitstekende wenkbrauwen.Het
hersenvolume was vaak groter dan
1400 cc. en dus gemiddeld groter
dan dat van de moderne mens.
Homo
sapiens neanderthalis
De eerste
mensen van wie we weten dat ze
op Nederlandse bodem rondliepen,
leefden ongeveer 250.000 jaar
geleden. Hun vuurstenen
gereedschap is teruggevonden in
de groeve Belvedere bij
Maastricht en in zandgroeves bij
Rhenen. Deze mensen worden
Neandertalers genoemd, mensen
van de soort Homo sapiens die al
erg op ons leken. Het Nederland
van 250.000 jaar geleden zag er
heel anders uit dan het land van
nu en het was er iets warmer dan
tegenwoordig. Omstreeks 200.000
jaar geleden werd het veel
kouder. Toen brak er een IJstijd
aan en maakte een dik pak ijs
het land onbewoonbaar. Daarna
hebben er tienduizenden jaren
lang Neandertalers in Nederland
gewoond, tot het opnieuw te koud
werd om hier te leven.
Vuursteen
bewerker
200.000 v. Chr. Taalgen'
ontstond 200.000 jaar geleden
Een gen dat nauw samenhangt
met het taalvermogen van de
mens heeft ergens in de
afgelopen 200.000 jaar op
twee plaatsen een
belangrijke verandering
ondergaan. Deze mutaties in
het zogeheten FOXP2-gen, dat
miljoenen jaren daarvoor
niet veranderde, markeren
mogelijk een doorbraak in de
evolutie van het
taalvermogen. Duitse en
Britse onderzoekers
beschrijven hun ontdekking
vandaag in het
wetenschappelijk tijdschrift
Nature.
Het t is niet bekend hoe oud
menselijke taal is. Volgens
sommige theorieën ontstond het
taalvermogen in rudimentaire
vorm al twee miljoen jaar
geleden, met de komst van Homo erectus. Tijdens de
menselijke evolutie, met de
groei van de hersenen, is dit
taalvermogen steeds complexer
geworden. De mutaties van het
FOXP2-gen zouden ongeveer
samenvallen met het ontstaan,
zo'n 150.000 jaar geleden, van
de moderne mens: Homo sapiens,
met aanzienlijk grotere hersenen
dan Homo erectus.
Ook
chimpansees, gorilla's en
mogelijk zelfs papegaaien hebben
het vermogen om dingen (knoppen,
gebaren of klanken) te laten
verwijzen naar andere dingen.
Maar alleen de mens bezit het
vermogen om woorden naar andere
woorden te laten verwijzen. Door
deze complexe manipulatie van
symbolen is de mens in staat een
eigen wereld in taal op te
bouwen.
Uit vorig jaar
gepubliceerd onderzoek was al
duidelijk dat een bepaald gen,
het FOXP2-gen, een belangrijke
rol speelt in het menselijk
taalvermogen. Wetenschappers uit
Oxford en Londen onderzochten
een familie waarvan sommige
leden problemen hebben met de
fijne mondmotoriek. Ook hebben
ze moeite met het onderscheiden
van lettergrepen, met de
vervoeging van werkwoorden en de
vorming van grammaticale zinnen.
Bovendien hebben ze afwijkingen
in de basale ganglia, een groep
hersengebieden die met elkaar
verbonden zijn en een rol spelen
bij de motoriek. Voor
buitenstaanders zijn de lijders
aan dit syndroom vrijwel
onverstaanbaar. De afwijkingen
bleken terug te voeren op een
fout in het FOXP2-gen.
Het onderzoek
in Nature vergelijkt het
FOXP2-eiwit van de muis, de
chimpansee, de gorilla, de
rhesusaap, de orang-oetang en de
mens. Het eiwit is 715
aminozuren (de bouwstenen van
een eiwit) lang. Bij de
chimpansee, de gorilla en de
rhesusaap vertoont het eiwit
geen enkel verschil. Het
FOXP2-eiwit van de mens
verschilt twee aminozuren met
dat van deze apen, en drie
aminozuren met dat van de muis
en de orang-oetang. De
verschillen met de gorilla en de
chimpansee zijn zo'n 200.000
jaar geleden ontstaan, aldus de
onderzoekers. Ze onderzochten
het FOXP2-eiwit ook bij honderd
mensen over de hele wereld. Bij
99 personen was het eiwit
volkomen identiek, bij slechts
één week het een klein beetje
af. Als een eiwit zo constant is
binnen een soort, is het
waarschijnlijk erg belangrijk.
Schematische
weergave van een coronale
doorsnede van de menselijke
hersenen. Aangegeven zijn de
basale ganglia, bestaande uit:
striatum (blauw), globus
pallidus (groen), subthalamische
kern (geel) en de substantia
nigra (rood).
120.000 v. Chr. de
Khoisan
De Khoisantalen sprekende mensen
van het Capoïde ras, L1 = mtDNA,
M91 = Y-chromosoom (chr)
Haplogroep A genomen van
zuidelijk Afrika – leidden tot
de evolutie van de moderne Hazda
van Tanzania en de Bosjesmannen
(San) en de sprekers van de
Hottentottalen (Khoikhoi).
Volgens sommigen heeft deze
groep veel kenmerken van de
voorlopers van de moderne mens
bewaard die niet meer bij andere
populaties voorkomen. Zo zijn de
kliktalen van de Khoisanvolkeren
uniek (ze hebben meer dan 130
taalklanken tegenover 40
taalklanken in het Engels) en
ook verder hebben ze
eigenschappen die bij andere
menselijke populaties verloren
zijn gegaan. Deze groep kan
afstammen van populaties die
veel lijken op de vondsten bij
de Borger Cave, de
Klassiesrivier en de Leeuwengrot
in zuidelijk Afrika waar een
lang bestaande
middenpaleolithische technologie
wijst op een variatie in de
voeding die kenmerkend is voor
Homo sapiens en op het bestaan
van handel in goederen met
naburige groepen. De dominante
technologie van dit gebied is
Sangoan genoemd naar de typesite
bij de Sangobaai in Uganda maar
ook Tumbian. De Sangoan
technologie was in gebruik van
120.000 jaar geleden tot 10.000
jaar geleden. De Blombosgrot,
opgegraven tussen 1997 en 2000,
moet dateren van voor 70.000
jaar geleden maar was een
typisch middenpaleolithische
culturele assemblage die
mogelijk verwant is aan de
naburige Stillbay assemblages.
Desondanks een verzameling van
benen gereedschappen, nauwkeurig
gemaakte bifaciale stenenpunten,
stukken oker waarin volgens een
duidelijk ontwerp gegraveerd is,
een gegraveerd botfragment en
bewijzen voor 'moderne' middelen
van bestaan zoals vissen, die
kenmerkend zijn voor
bovenpaleolothische culturen
vanaf 40.000 jaar geleden. Een
gegraveerde kerfstok van 77.000
jaar oud is het eerste
geboekstaafde bewijs dat mensen
systematisch telden ter wereld.
De Apollo 11 grot in Namibië,
die 70.000 jaar lang bewoond is
geweest, bevat okerversieringen
die gedateerd zijn op 100.000
jaar oud, het eerste voorbeeld
van menselijke kunst op aarde.
Very
few Khoisan live in the
traditional way
115.000 v. Chr.
Door het warme
interglaciaal en
de groene Sahara
konden mensen
die in Ethiopië
en de zuidelijke
Soedan leefden
115.000 jaar
geleden naar het
noorden reizen
en door de Sinaï
naar het huidige
Israël trekken.
Dat vormde de
basis voor de
Sahulpopulaties
die in dat
gebied zijn
gevonden. Met de
sterke afkoeling
van het klimaat
van ongeveer
90.000 jaar
geleden werd het
in het
Midden-Oosten
ook weer zeer
droog, en het
grote wild
verdween en toen
er een einde
kwam aan de
droogte, waren
de anatomisch
moderne mensen
die bij Jebel
Qafseh in Israël
zijn gevonden
vervangen door
groepen aan de
kou aangepaste
Neanderthalers,
wat blijkt uit
vondsten bij
Skhul in de
grotten van de
Karmel.Onderzoek
aan het
X-chromosoom zou
het eerste
genetische
bewijs tegen dit
model te hebben
opgeleverd, wat
pleit voor een
alternatief
model waarin
kruising optrad
tussen
divergente
Afrikaanse
takken van het
geslacht Homo.
Voor het begin van de laatste
ijstijd (115.000 jaar geleden)
bouwden koralen riffen op de
toppen van nauwelijks door de
zee overstroomde vulkaantoppen.
Op het hoogtepunt van de
ijstijd, 95.000 jaar geleden,
staken die vulkanen door de
zeespiegeldaling ver boven zee
uit; ze vormden eilanden met
steile rotskusten. Regenwater op
die eilanden drong de grond
binnen, loste daar kalk op en
voerde het mee naar de
buitenzijde van het eiland. Daar
kwam het kalkrijke grondwater
weer naar buiten, waarbij het
deels verdampte zodat het
oververzadigd aan kalk raakte.
Daardoor sloeg kalk uit het
water chemisch neer, waarbij het
harde korsten op de kliffen
vormde. Erosie zorgde ervoor dat
deze verkorste stroken aan de
buitenzijde van het eiland
langzamer werden afgebroken dan
de koraalgesteenten zonder zo’n
korst. Het eiland veranderde zo
op den duur in een harde,
ringvormige wal rondom een
depressie van relatief zacht
gesteente.
De laatste
ijstijd begon ongeveer 115.000
jaar geleden en bereikte zijn
hoogtepunt tussen 60.000 en
15.000 voor Christus. Een groot
deel van Noord-Amerika lag
verborgen onder een 2 kilometer
dikke ijslaag. Ook Noordelijk
Europa, inclusief ons land, had
te lijden van de kou. De laatste
aardkorstverschuiving voltrok
zich, volgens Hapgood, aan het
einde van deze laatste ijstijd
(tussen 15.000 en 8.000 jaar
voor Christus). Hoogst
waarschijnlijk was dat rond
10.500 voor onze tijdrekening,
toen het aardmagnetisme op zijn
laagste peil was.
From
Sunda and Sahul 60,000 years ago,
through to Austronesia and the
Lapita ancestors of the Bismarck
Archipelago 6000 years ago, the
origins and migrations of the
Polynesian people are traced on
Home