Het einde en het begin

In de loop van de jaren vijftig ging het snel bergafwaarts met de bootdienst Lemmer-Amsterdam. De auto won steeds meer terrein. Het vrachtvervoer nam zienderogen af, terwijl de passagiers ook op de Lemmerboot raakte uitgekeken. Zij reisden voortaan met de trein of met de eigen auto. De verbinding over land met de randstad was als gevolg van de inpoldering van het IJsselmeer veel korter geworden. De samenleving had geen tijd meer. Alles moest snel. De oude tram werd in de volksmond de slak genoemd, de Lemmerboot werd spottend Jan Scheet genoemd. Het begin van het einde tekende zich af toen de maatschappij het besluit nam winterdiensten op te heffen. Daar zat geen brood meer in. Passagiers waren er nauwelijks, vracht evenmin. De boot zou voortaan alleen nog 's zomers, van mei tot september varen.

Het schip werd zelf overigens ook minder. Dat werd duidelijk toen men assistentie aan een hunzeboot, die vermoedelijk een schroef had verloren. Om dat te onderzoeken werd het achterschip met behulp van de lier van de Jan Nieveen uit het water gelicht. Daar bleek de dertig jaar oude mast niet meer tegen bestand te zijn. In drie stukken kwam het houtwerk naar beneden. Kapitein Roelof Hoekstra werd door de brokstukken getroffen, maar raakte niet noemenswaardig gewond. Na een week kon hij weer aan de slag. In Amsterdam werd een ijzeren mast geplaatst.

Het einde naderde met rasse schreden. In 1959 deelde de maatschappij dat zij geen kans meer zag om de Jan Nieveen nog langer op een rendabele wijze te exploiteren. Aan het eind van de zomer zou het schip uit de vaat worden genomen, en verkocht worden.

De laatste zomerdienst werd met dubbele bemanning gevaren. De eerste ploeg bestond uit kapitein Koop de Boer, die een paar jaar eerder kapitein Bouwman was opgevolgd, stuurman Roel Hoekstra en matroos Auke Jongstra, de tweede uit Gerrit van der Staal, stuurman Koert de Vries en matroos Ferdinand Deinum. Het aanbod van passagiers leefde in die zomermaanden nog wat op, en ook zeilers lieten hun bootjes nog wel eens op de Jan Nieveen hijsen om in Friesland te kunnen varen. Zo ook twee jonge mannen van zestien en negentien jaar oud. Van hun ouders mochten ze in Friesland zeilen, mits ze de heen en terug reis met de Jan Nieveen maakten. Vader had het kaartje voor de heen reis gekocht en geld gegeven voor de terug reis.

Toen de vakantie erop zat, hadden de jongens misschien geen geld meer voor de boot. Hoe dan ook ze besloten het IJsselmeer met hun eigen bootje over te steken. Het werd een drama. Het bootje werd later omgeslagen terug gevonden in de bocht van Hoorn. Enige tijd later werd het stoffelijk overschot van één van de zeilers geborgen door een motorboot van de maatschappij. Het andere werd gevonden door een Lemster visser.

Ondanks de sombere vooruitzichten haalden de bemanning nog wel eens een geintje uit. Hofmeester Verschoor bijvoorbeeld mocht, als de boot in Amsterdam lag, graag zijn hengeltje uitgooien in het IJ. Af en toe ving hij een palinkje, waar hij verzot op was. Op zekere dag had hij weer zijn vistuig uitgeworpen en liep even naar zijn hut. Op dat moment werd net een partij diepvries paling gelost. Gerrit van der Staal zag zijn kans schoon. Hij nam drie van die stijf bevroren palingen uit een kist, haalde de hengel van Verschoor op, bond de vis aan de haak en liet de zaak weer zakken. Kort daarna kwam hoffie en haalde zijn vangst boven water. Hij was met stomheid geslagen. Hoe bestaat het, mompelde hij, drie dode palingen en nog wel in één keer. Hij begreep er niets van, totdat hij de beesten aan een nadere inspectie onderwierp en ontdekte dat ze koud waren en zo stijf als een plank. Toen was de boot aan! De kapitein lag dubbel van het lachen. Even later zat hoffie prinsheerlijk aan de gebakken paling.

_ De zomer liep ten einde en op vrijdag 28 augustus was de dag daar dat de Jan Nieveen de laatste reis naar Amsterdam zou maken. Ruim 30 jaar had het schip zijn diensten bewezen. Mist, ijs en storm trotserend had hij eerst de Zuiderzee en later het IJsselmeer bevaren. Dat alles was nu voorbij. Het was het de bemanning zwaar te moede, toen de scheepshoorn baste en daarmee voor de laatste keer het vertrek aankondigde. Nog even en de motor zou stil staan, voorgoed naar het scheen. Afgedankt lag het in een hoek van het Oosterdok in Amsterdam, wachtend op de sloper.

Het was oud Lemster W. Tieleman die het nog zo trotse schip de smadelijke gang naar de scheepsloper bespaarde. Rederij Tieleman uit Rotterdam kocht de Jan Nieveen, toen het schip al een jaar voor de wal had gelegen. Het zou dienst gaan doen als rondvaart boot. De verbouwing op de werf van Jonker en Stans in Hendrik Ido Ambacht was drastisch en ging tenkoste van veel scheepschoon. De grote mast waaraan altijd de bekende blauwe wimpel met de naam van het schip heeft gewapperd, werd verwijderd, even als beide sloepen. Er kwam een deksalon op en ook het ruim werd ingericht als salon. Tafels, stoelen, verlichting, een geluidsinstallatie en wat dies meerzij maakte het schip geschikt voor het beoogde doel. De vertrouwde kleuren verdwenen. De boot werd helemaal wit geschilderd en omgedoopt in IJsselhaven. Het schip werd ingezet tijdens de Floriade en vervoerde veel mensen, onder wie veel Lemsters en oud bemanningsleden, die eens wilde zien wat er van hun oude boot geworden was.

Het was de bedoeling van de rederij de IJsselhaven, na afloop van de Floriade reizen te laten maken naar de Deltawerken, maar daar is niets van terecht gekomen. De motor bleek voor die wateren niet sterk genoeg te zijn. De tochten kregen derhalve Hellevoetsluis als eindpunt, terwijl de boot in de wintermaanden werd gebruikt voor het vervoer van werkvolk in de havens.

Ziekte was er de oorzaak van dat de rederij nog geen twee jaar later verkocht moest worden. Het ging Tieleman erg aan het hart dat hij ook de boot, waaraan hij zo gehecht was, kwijt moest. Het was nog altijd zijn Jan Nieveen. Maar er was geen andere mogelijkheid. Het schip werd in 1961 overgenomen door de NV Verenigde Onafhankelijke Sleepdienst te Rotterdam, die de voormalige Jan Nieveen tot 1974 in de vaart had aan de rondvaarten kwam toen een eind. Op nieuw wachtte het schip de slopershamer.

Maar zie, er verscheen een vriend van het schip ten tonele. Ditmaal in de persoon van de Amsterdamse buurthuiswerker Tabe Rienks. Hij had veel met het schip op want in de oorlog had het hem evenals zovele andere, uithanden van de bezetters gehouden. Rienks was met de Jan Nieveen naar Friesland gevlucht, "en daarom sprak hij gaat dit schip niet naar de sloper". Destijds heeft dit schip mijn leven gered, nu zal ik haar redden. Rienks wilde de Jan Nieveen inrichten als overnachtingschip. Het zou een soort jeugdherberg moeten worden. Hij liet het oog vallen op een ligplaats aan de overkant van het IJ, Amsterdam Noord dus, en gaf de Jan Nieveen een Friese naam Utfanhûzerboat. De plannen kwamen echter nooit tot uitvoering. Voordat het zover was, werd de boot gekocht door de Heer J.S. van Gurp uit de stad aan de Haringvliet. De nieuwe eigenaar herdoopte het schip in Wolga en voerde er twee zomers lang rondvaarten  mee uit in de omgeving van de Biesbosch.