Een verhaal over de historie van de Zuiderzeevisserij vanuit Gaasterland.

| 1 | 2 |

Het dichten van de afsluitdijk op 28 mei 1932 luidde niet alleen het begin van het IJsselmeer in maar ook het einde van een periode Zuiderzee met een geheel eigen cultuur die in die vorm nooit meer zal terugkeren. De Werkgroep Visserij en Scheepvaart van het Histoarysk Wurkferbân Gaasterlân, houdt zich bezig met verzamelen en documenteren van vele aspecten van dit "scheepse" verleden, opdat het voor derden eenvoudig is van deze historie kennis te nemen. Het werk van de groep richt zich op de Gaasterlandse kust.
Dit stukje geeft een eerste korte aanzet. Voortgang van documenteren en onderzoek zal in de toekomst meer gedetailleerd en uitgebreider materiaal opleveren.
 

Laaxum.

Eén van de belangrijkste herinneringen aan visserij is wel de nu nog bestaande haven van Laaxum, waarvan de geschiedenis teruggaat tot in de 12e eeuw. Althans, geschreven geschiedenis. Laaxum maakt als hoogte deel uit van de kliffenreeks aan de Gaasterlandse kust.
Op oude kaarten, toen de Zuiderzee nog niet bestond, is deze rij hoogtes al duidelijk te zien. In die tijd woonde men op hoogtes om zich te beschermen tegen stijgend water. Het is dus zeer aannemelijk, dat in die tijd op de hoogte die Laaxum vormt, ook al mensen woonden.
 

Zie hieronder de oude kaart met de kustlijn na de watervloeden van ± 800 na Chr.

"Stavera" is Stavoren, Oostelijk daarvan ziet u "Clivus ruber" = Roode Klif en verder naar het Oosten, de reeks hoogtes en kliffen zoals Bakhûster heech, Mirnser- en Oudemirdummer klif.
Ongeveer bij de "C" van Comitatus (zie pijl) zou dan de hoogte Laaxum moeten zijn. Visserij zal er nog niet geweest zijn. Aannemelijk is dat visserij als middel van bestaan is ontstaan toen de zee verder oprukte tot vlak aan die kliffen. Dat was in de11e eeuw toen de dijken aan de kust werden aangelegd. Het begin van visserij vanuit de Gaasterlandse kust stamt waarschijnlijk uit die periode. Een kaart uit die tijd hebben we hier niet, wel kaarten uit de 17e eeuw zoals de volgende uit 1618.

Op deze kaart (uitsnede van Frisia occidentalis: Dierick Albertsen, 1618) staan Mirns, Bakhuizen en Laaxum niet vermeld, wel de kerk van Mirns (locatie huidige kerkhof) genaamd Wirlas.

In oude stukken en archieven waren Laaxum en Scharl bestuurlijk een eenheid. Scharl had een kerk en werd daarom als belangrijker beschouwd dan Laaxum. In oude archieven worden de bewoners van Laaxum en Scharl in één opsomming genoemd. Rode Klif is hierboven de door de donkere vlek aangegeven hoogte.
Interessant is te vermelden dat Mirns en Bakhuizen eigenlijk het centrum vormden van de visserij door zijn natuurlijke havenkom, zoals die op de kaart duidelijk te zien is. Laaxummer vissers worden al genoemd in de 12e eeuw. Toen werd de "Laaxummer bot" geroemd om zijn goede kwaliteit, maar niet duidelijk is of dat vanuit Laaxum zelf gevangen werd of dat Laaxummers vanuit Mirns visten.

Wielpolder:

De natuurlijke haven van Mirns werd in 1632 ingepolderd en gaat verder de geschiedenis in als de "Wielpolder". Uit het feit dat Laaxummer vissers protesteerden tegen de plannen tot inpoldering mag aangenomen worden dat zij hun schepen in Mirns hadden liggen.
Uit oude stukken blijkt, dat veel Mirnser vissers naar Laaxum trokken en vandaar uit de visserij voortzetten.

Hieronder is nog een kaart uit 1620 met een duidelijker beeld van die havenkom. Laaxum staat hier op een foute locatie, wat op meerdere kaarten uit die tijd het geval was. Het vermoeden bestaat dat men voor het maken van kaarten ook wel gegevens van elkaar overnam en niet overal de situatie ter plekke ging waarnemen, vooral in minder interessante verre gebieden. Dit kan verklaren dat op sommige kaarten uit die tijd Laaxum, op de juiste plaats ligt en bij anderen niet. Overigens is er op deze kaart wel een stipje te zien op de echte plaats van Laaxum. (links onder de H van Hemelum)

Hieronder staan afbeeldingen van de kerken van Scharl en Mirns, zoals die in de kaart boven zijn vermeld.

Tekening van de kerk in Mirns, gesloopt in 1775, het kerkhof bestaat nog.

Tekening van de kerk in Scharl, uit 1732 ook hier rest nu nog het kerkhof.

Bewoners Laaxum.

Zo kan de reliefsteen, opgegraven bij Lemmer, toebehoord hebben aan een van de kapellen, behorende tot het St Odulphus-klooster bij Staveren. Vermoedelijk uit de 11e eeuw.

Vanaf de inpoldering van de Wielpolder woonden er in Laaxum vissers, landbouwers, landarbeiders. Uit stambomen en belastinggegevens blijkt dat veel vissers in Laaxum en Scharl uit Mirns en Bakhuizen komen, bijvoorbeeld omdat ze hun huis verkopen en weer naar Mirns teruggaan.

Een voorbeeld van bewoners beginnend met het jaar 1700:

(FC = Floreencohier, dit is een belasting op onroerend goed)

FC Mirns en Bakhuizen FC186

jaartal 1700

eigenaren Romke Rinkes

floreen 00-03-12

naastliggers

diversen : Wegens een zate tot Laexum

kadaster_nrs Kou F760 766-769 (dit is het huidige Laaxum nr 10)

oppervlakte_ 00-46-02

Romke Rinkes, vestigde zich in Laaxum vanuit Mirns. In het Flooreencohier van 1700 staat hij geregistreerd, wellicht was hij er eerder ook al. Een nakomeling (Romke Ruurds), is vertrokken naar Gaasterland en hebben het huis en land in Laaxum in 1804 verkocht aan: Wigle Ykes Visser, gedoopt (hervormd) op 15-07-1764 te Bakhuizen, overleden op 12-09-1814 te Laaxum op 50-jarige leeftijd, zoon van Yke Sybolts, boer op de Zwarte Schuur in de Wiel onder Mirns en Bakhuizen, gedoopt (hervormd) op 11-02-1731 te Nijega, zoon van: Sybolt Ykes, boer te Mirns/Bakhuizen (quotisatie 1749: "welgesteld boer", gezin bestaat uit 5 volwassenen, aanslag: 57-19-0), gedoopt (hervormd) op 20-09-1702 te Workum, overleden 1762.
(gegevens uit notarisarchieven, Floreencohieren en kerkelijke doop-, huwelijk- en overlijdensarchieven)

Een boerenzoon wordt dus visser. Deze Wigle Ykes Visser is de grootvader van Anne Ymkes, vader van o.a. Ymke en Kerst. Deze laatste twee hebben nog tot in de jaren zestig in Laaxum gevist.

Hieronder een foto van Anne Ymkes, voor hun huis in vissermankledij en bezig met het overhalen van netten, samen met Ymke en Kerst. Deze foto dateert uit ongeveer 1930.

Op deze foto van links naar rechts: Vader en zonen en kleinzoon: Kerst, Ymke, Anne Ymke, Auke van der Veen, (kleinzoon van Anne Ymke, geboren in 1924), Jelte.

Tot de dood van Ymke in 1960 hebben de broers Ymke en Kerst op Laaxum 10 gewoond, beide zijn vrijgezel gebleven en zijn hun hele leven visser geweest.
Van Kerst en Ymke is bekend dat zij zeer zuinig leefden. Zij weigerden elektriciteit toen dit aangelegd werd, ook de waterleiding mocht niet doorgetrokken worden in het huis, ze bleven de regenput gebruiken. Op zondag naar de kerk in Warns liepen ze niet op straat maar in de berm om de klompen te sparen.

Minuutplan 1832 (het voormalig kadaster) Nr. 766 is het huis van Anne Ymkes Visser, 760-767-768 en 769 horen erbij.

Ze gingen ´s-avonds vroeg naar bed om olie uit de olielamp te sparen en brandstof. Er waren 4 bedsteden in het huis voor ieder 2 personen en een krib voor de baby’s, de rest sliep op zolder op oude netten onder een onbeschoten dak. Als het 's-winters sneeuwde, werd je 's-morgens wakker onder de sneeuw.

Hun dochter Afke, vertelde wel eens verhalen van vroeger over hoe arm ze waren. Er woonden 12 mensen in dat huisje, ouders en tien kinderen en dat ze soms geen geld hadden en de bakker wegstuurden omdat er geen geld was om brood te kopen. Vader Anne Ymke jaagde 's-winters op ganzen, als hij er een ving was het feest, kon er vlees gegeten worden. Doch als er geen geld was, werd de gans verkocht.

Veel vissers werkten buiten het visseizoen bij boeren als landarbeider om bij te verdienen.
Regen en koude en natuurlijk niet de goede kleding van nu veroorzaakten nogal eens dat iemand een longontsteking opliep. In die tijd was dat erop of eronder, de dokter uit Warns kon niet komen want er was geen weg naar Laaxum.

Schoolkinderen gingen met de polsstok naar Warns over sloten springend.
Er waren vissers die een lening afgesloten hadden bij de vishandelaar in Lemmer en afbetaalden via de visopbrengst. Ook alle benodigdheden, netten touw, etc moesten dan daar gekocht worden.

Er was onderscheid tussen de vissers die "vrij" waren en die nog moesten aflossen, die laatsten hadden het natuurlijk niet breed. Tegenwoordig wordt er met veel romantiek naar die oude tijden gekeken, maar het was toen een hard leven met vele ontberingen.

Wij als werkgroep gaan door met onderzoek, dit stukje is zeer beperkt, alle genoemde feiten zijn wel op stukken gebaseerd die hier aanwezig zijn.

Dit is een uitgave van:

Histoarysk Wurkferbân Gaasterlân
Secretariaat: De Brink 4, 8567 JD
Oudemirdum, tel. 0514-571777 

Website: http://www.marenklif.nl

WERKGROEP VISSERIJ EN SCHEEPVAART
coördinator: Ruud Guys, Laaxum 10, 8721 EW Warns
telefoon: 0514 - 682120, mobiel 0622 -375368
email: rudolfguys@planet.nl

Het Histoarysk Wurkferbân Gaasterlân stelt zich ten doel de geschiedenis van Gaasterland te bestuderen en de kennis daarover te verspreiden en te bevorderen. Onder Gaasterland wordt verstaan de (geologische) streek van Reade Klif tot en met Spannenburg en van de Wâlde tot en met Tacozijl.

Het ferbân bestaat uit de volgende werkgroepen: Visserij en Scheepvaart, Dorpen & gehuchten, Inventarisatie & documentatie, Kunst & Cultuur, Beeldmateriaal & publicaties, Archeologie
Als u interesse hebt voor het donateurschap van EUR 10.- per jaar, of als actief lid van een werkgroep, dan kunt u zich als zodanig opgeven. Ook zijn er velen die wellicht nog mooi materiaal of foto´s hebben liggen die een waardevolle aanvulling van ons materiaal kunnen zijn. Neem dan contact met ons op, we maken dan graag kopieën.

Wigle Visser, in 1977.

● Klik hier voor Wigle Visser over Laaxum, een mooie site met filmpjes

Een rijtje van drie simpele huisjes in Laaxum.

Een oud reisverslag van 30 mei 1941.

Avondstilte aan den dijk.

Laaxum. Een klein stil vissersdorpje aan den zware zeedijk, die eeuwen lang reeds het het Zuid-Friese land tegen de woede van water en stormen beschermde.

Ja, we mogen die paar kleine huisjes, die daar zo ordeloos aan de kust, benoorden het aardige haventje liggen, wel een dorpje noemen? Toen we vanavond op weg gingen en het doel van de reis kenbaar maakten, waarschuwde een ingewijde ons: "Pas maar op, dat jullie het niet zonder op te merken voorbij fietsen!"

Maar nee, dat is niet gebeurt!! Want toen we, na een zware worsteling boven op de hoge dijk met een stevige wind, ten slotte die paar huisje en dat mooie haventje vonden, toen wisten we het heel duidelijk, dit moest Laaxum zijn.

Bij het naderen van Laaxum hadden we bijna net zo'n gevoel als toen we Schokland voor het eerst zagen. Want is er niet een beetje overeenkomst tussen het eenzame Schokland en dat afgelegen vissersplaatsje, dat zo weinigen tot een bezoek uitlokt?

Ja, Laaxum heeft, net als Schokland een zekere sfeer, die men duidelijk voelt op zo'n sombere, winderige avond, als de duisternis vroeger dan anders zich hult om de stille dingen der natuur, zo het ruizen van de zee duidelijker hoorbaar is en de wind uitgelaten stoeit met het touwwerk van de bonkende jollen in het kleine haventje.

Laaxum, bereikt men uit oostelijke richting via de hoge zeedijk, die de scheiding vormt tussen het wijde water en het wijde land. Nu is het altijd zo, dat men de meest romantische en afgelegen oorden meestal slechts over minder goede wegen kan bereiken.

Laaxum maakt hierop, ten minste als men het uit de richting Gaasterland nadert, geen uitzondering. het gevolg van de slechte weg was, dat één van de fietsbanden leeg stond, juist toen we weer wilden vertrekken en we, vóór we in Rijs waren, aan drie verschillende adressen een fietspomp moesten lenen.

Gelukkig was de Rijster fietsreparateur, ondanks het late uur, ons nog bereidwillig tot dienst, maar toen was het inmiddels ook zó laat geworden, dat de fietslantaarn er aan te pas moest komen en we flink moesten aantrappen, om nog voor "sluitingstijd" binnen te zijn. Maar al met al was het toch een fijn bezoek aan Laaxum eist ongetwijfeld een hernieuwde kennismaking.

Aan de haven.

De Laxumer correspondent van enkele provinciale bladen heeft de veronderstelling geuit "dat Laaxum, dat door de Mokkebank reeds overal bekend is geworden, zeker straks opnieuw van zich zal spreken".

Laten we eerlijk zijn: we kénden Laaxum niet. En men kan zich voorstellen, dat we daarom bij het lezen van vooraanstaande regels een schromelijke tekortkoming voelden. Waarom Laaxum van zich zal doen spreken? Wel, een oude rokerij, die jarenlang als leugenbank dienst deed, is in ere hersteld en thans drijft de wind weer de rookwolken van Laaxum's bedrijvigheid over het golvende IJsselmeer. Door de firma Smits en Zwaan uit Stavoren worden thans de verse, vette, vooral wegens dat laatste, momenteel zo gewaardeerde IJssel meer palingen gerookt en verzonden.

Zelfs op dit avonduur is de rokerij nog in volle bedrijvigheid. Heel dicht bij de haven staat het gebouwtje, waarin de paling gerookt wordt. Het brengt wat bedrijvigheid in de lome avond rust van dat eenzame Laaxum.

'De Hang' van Laaxum.

De avond valt. Een voorjaarsavond. Maar géén kleurenspel van ondergaande zon, géén vloeiingen van goud en zilver over het water, dat langzaam vergrauwt.... een sombere, loden lucht en een uitschietende gure wind, die vastberaden zijn weg zoekt tussen de rommelige aan de dijk verspreide huisjes door. De vissers die terugkeren, hangen de netten op aan de palen en lopen, gebogen tegen de wind, naar huis. Het grootste deel van de vloot is binnen.

Nee, deze avond geeft niet het beeld van de prettige bedrijvigheid, die de palingvisserij in deze dagen hier toch brengt. Op eenmaal is alles hier zo stil, zo verlaten aan het haventje en slechts de rook uit het rookerijtje, die in flarden de zee wordt opgejaagd, herinnert er aan, dat gier mensen wonen.

Het lijkt er niet veel op, dat vannacht de vaart druk zal worden. De goede tijd voor het palingvissen is nu anders wél gekomen en dikwijls trekken de vissers er tegenwoordig bij nacht op uit, omdat de paling bij donker veel gemakkelijker gevangen wordt dan overdag, wanneer het water helder is. Er is een behoorlijke aanvoer te Laaxum en de kopers weten het kleine vissersplaatsje óók wel te vinden, zodat het er aardig bedrijvig kan zijn.

Bedrijvigheid heeft er ook geheerst, toen de pos "pusk" zeggen de Laaxumer vissers zoveel opbracht. Het onbetekende visje dat vroeger zo weinig in aanzien was, werd toen er uit België op eens een grote vraag naar bestond, voor ongekende hoge prijzen verhandeld en dus werd er intensief op gevist. Nu we dit  schrijven, zijn de prijzen, na een plotselinge daling, al weer wat geklommen en zo is het best mogelijk, dat de pos straks nieuwe bedrijvigheid brengt.

Het wachten op de snoekbaarsvisserij is nog slechts een kwestie van dagen. 1 Juni zullen de jollen van Laaxum weer ter snoekbaarsvangst kunnen uitvaren en ongetwijfeld zal in de huidige omstandigheden ook de visserij zeer lonend kunnen zijn. het vorige seizoen was, wat de snoekbaars betreft, uitermate gunstig en wanneer het ditmaal wéér zo zal zijn, gaat men te Laaxum een goede zomer tegemoet.

Vissers te Laaxum.

Het rode klif.

Voor de natuurvriend zijn er bij Laaxum twee aantrekkelijkheden: de Mokkebank (1), een droge plaat dicht bij de zeedijk, waarop tientallen zeevogels huishouden en dank zij hun getier op een flinke afstand nog te horen zijn, en het Roode Klif (2). De meeste lezers zullen de beide Zuid Friese kliffen wel kennen. Men moet enigzins in de bijzonderheden dezer kliffen zijn ingewijd, om er van een verblijf ten volle te kunnen genieten. Maar ook de niet ingewijde kan er op zomeravonden in alle stilte veel moois beleven.

Ga, als ge er niet te ver vandaan woont, op één van de vele mooie avonden, welke nu hopelijk spoedig zullen komen, eens naar het rode klif, daar dicht bij dat leuke haventje van Laaxum, en geniet van dat schone schilderij, die de wijde zee vormt met de kleurvolle luchten.

Een zoel windje trekt de vluchtige rimpelingen over het water en het avondrood weerspiegelt zijn vloeiende kleuren zacht in het stille vlak. En aan de verre einder ziet ge de silhouetten van de Stavorense jollen, die straks zullen terugkeren in het Laaxumer haventje met hun buit.

"Een klein, maar fors gebouwd vaartuig met iets weerbarstig in zijn wezen, maar toch zo ree en willig in het draven over tegenstribbelende water, een schip dat ik herkennen zou uit duizenden en waaraan ik mijn hart heb verpand vanaf het eerste ogenblik, dat ik zijn bestaan kwam te weten". Zó schrijft Fred Thomas ergens over een Staverse jol, het scheepje dat men te Laaxum het meeste ziet.

Op stille avonden kan men aan het Roode Klif zitten en lang turen over de zee, waar de scheepjes hun weg zoeken, Zó hebben we het ons voorgesteld en zó zullen we het zien, als we hier weer komen. En lang zal dat niet duren. Want van Laaxum, dat eenzame Laaxum aan de dijk, gaat een zeldzame bekoring uit.