De Heer G. J. de Vries, uit Enkhuizen wist te vertellen, dat de foto is genomen tijdens de ansjovisvisserij in 1924, in de haven van Medemblik, en aangeboden door Bart en Rinkje Bronsema Pilon. Op de foto ziet u mijn vader (Jan de Vries) uiterst links, tweede van links is tante Pine (Philippina Welle) en vierde van links is ome Jan Pilon.

 

Met hoop op een windvlaagje, zeilt deze tjalkschipper langs het stoomgemaal bij Lemmer.

Op het Merwedekanaal, vaart een sleep met 4 à 5 lengtes door de brug. De schippers zaten er in ie dagen bepaalt niet "warmpjes bij".

Johan de Jonge, verteld: De voormalige Noordster vaart in Nederland momenteel onder de naam Harmanna en is tot in 2010 nog actief geweest als vrachtschip voor het vervoer van kunstmest van IJmuiden naar Slootdorp (kop van Noord-Holland) In de tijd van de schippersbeursen werden (tot 1999) echter diverse andere plaatsen aangedaan met vrachten kunstmest en ijzer(uit IJmuiden) en granen en andere goederen uit de Amsterdamse en Rotterdamse havens (veelal uit grote zeeschepen overgeladen). Over de Harmanna valt verder te vertellen dat deze na een verlenging in de jaren 50, circa 35 meter lang is en 250 Ton is (bouwjaar 1904). Nadat ik de reisverhalen en historie rondom de Tjalk "Noordster" heb gelezen: Dit zelfde schip is momenteel de laatste varende vrachttjalk in Nederland en waarschijnlijk daarbuiten. Hoewel dit schip onder de huidige naam Harmanna al zo'n 40 jaar door mijn ouders wordt bevaren, zijn er vrij weinig foto's en verdere gegevens bekend van voor deze periode. Uit de register gegevens is echter zondermeer duidelijk dat de Harmanna de vroegere Noordster is. Ben ik derhalve dan ook op zoek naar meer gegevens over het schip en dan met name foto's. Ik zou het erg op prijs stellen, als iemand mij daar bij zou kunnen helpen. Johan de Jonge.

Ik heb tevens nog een foto bijgevoegd (voor de sluis bij het Amstelmeer in de kop van Noord-Holland). Meer foto's

 

Als er niet gezeild kon worden, konden de scheepsjagers uitkomst  brengen. Op de foto twee jagers, langs een veenkoloniale vaart in Drenthe.

 

"Zeilersgeld"

Het liep tegen de Kerst van 1925 meen ik. De Bietencampagne zat er bijna op. We waren aan de Groninger suikerfabriek net leeggekomen van een lading bieten. Oom Jan had het geluk dat hij meteen 100 ton rogge kon aannemen voor Rotterdam. Direct laden in de Westerhaven. Zaterdagsmorgens om half 10 hadden we de vracht. Oom ging naar kantoor om de cognossementen te halen. Toen hij terug kwam keek hij zeer verheugd. “Dit wordt een dikke reis neef” zei hij. Er valt te verdienen f 60,- zeilersgeld. Dat was natuurlijk erg aanlokkelijk, maar deze zeilersgeldreisjes hadden meestal wel een staartje.

Zo ook deze keer. “We moeten er wel voor zorgen dat we woensdagavond voor zessen in Rotterdam zijn” zei hij. En dat in deze tijd van het jaar. Korte dagen, lange en donkere nachten f 60,- was veel geld. Maar ja,  ….. er tegen aan. Het eerste wat oom Jan deed was het zoeken van een sleepje. Het toeval wilde dat er aan de andere kant van de sluis een motorschip lag, dat ons wou meenemen naar Lemmer. Nou was het in de bietentijd altijd erg druk voor de sluis in Groningen en dat kwam ons nu wel erg slecht van pas. Hier kon alleen brutaliteit de oplossing brengen. Hoe het precies ging weet ik niet meer, maar ik weet nog wel dat schipper Jan Pilon, zijn grote tjalk zo tussen dat kleine “spul” door, voor zijn beurt, de sluis in dramde, terwijl ik, voorop, in eerste instantie de scheldkanonnades van de schippers over me heen mocht laten gaan. Hoe het ook zij, we waren als eerste geschut en we hadden daarmee verschillende uren gewonnen.

Het motorschip trok ons een “eindje” de sluis uit en toen begon de race tegen de tijd.  Er was f 60,- extra te verdienen, dat was niet gering. Dat was waarachtig een mooie kerstpremie. ’s Zaterdagsavonds om 6 uur maakten we vast in Grouw, niet alleen voor de zaterdagavond, maar ook voor de zondag, want de zondag moest geheiligd worden, daaraan viel bijna niet te tornen. Maandagavond vroeg weg. Het was nog pikkedonker. Zo rond 10 uur waren we al in Lemmer. In die dagen moesten we nog door de oude sluis, dus dwars door de stad, net als in Harlingen en in Staveren. Dat kostte, vergeleken met tegenwoordig, enorm veel tijd. Vooral als we op de zeilen waren, ging het erg moeilijk, want in de stad zeilde het uiteraard erg slecht. Er moest dan ook regelmatig gejaagd en geboomd worden.

In Harlingen was het helemaal vervelend. Als we daar geschut waren kregen we de schuit bijna niet meer de sluis uit. Dat kwam, doordat het daar blijkbaar erg zoute water, zich vermengde met het zoete en dat gaf een geweldige stroming in het water. Als de wind dan ook nog verkeerd stond, was het een beulswerk om de sluis uit te komen. Dan moest zelfs mijn tante bijspringen, en dat kon ze. Als het moest dan stond ze haar mannetje.

Deze narigheden gingen nu aan ons voorbij omdat we gesleept werden. Alles verliep boven verwachting. Om half 12 stonden we al buiten. De motorschipper werd betaald en bedankt en daar gingen we. De weergoden waren ons uiterst gunstig gezind. Er stond een stevige bries uit het noordwesten, bijna te hard dus precies goed.

We konden wel wat wind hebben want met 100 ton lagen we prachtig vlot. “We zetten het volle tuig er maar bij Jan” zei oom, “dat kan hij wel hebben”. Bij vol tuig voerden we een grootzeil van 400 el, een flinke fok en een kluiffok.

We voelden ons schatrijk. Een prachtige wind, een mooi vaarschip, een vette premie in het verschiet, wat wou een mens eigenlijk nog meer. Onze vreugde was des te groter omdat de motor, die ons naar Lemmer had gesleept, achter ons uit het zicht was verdwenen.

Zie je wel, dat motorgedoe was maar niks. In de stad en bij windstilte was het soms wel handig, maar voor de rest koste het alleen maar veel geld en olie. Bovendien ging zo’n schip nauwelijks vooruit, dat kon je nu wel zien.

 

 

Om een uur of 7 waren we al voor de Oranjesluizen. Schutten en ten anker op het Slik. Oom ging meteen bellen voor een boot, want op de Keulse Vaart sleepten we altijd in verband met de bruggen.

Er waren in die tijd twee sleepdiensten tussen Amsterdam en Rotterdam, de “Groenbander” en de “Rooie Ster” van Roelofs. Het liefst sleepten we met de Groenbander want die had twee enorm sterke boten van wel 35 pk, de “Urk” en de Schokland. Dat was toen een fors vermogen en dan schoot het lekker op. De volgende ochtend om 6 uur nam de “Tollens” van de Rooie Ster ons mee. We hingen derde lengte achter twee lege kastjes. Alles leek wel mee te lopen deze reis. De sluis bij Utrecht stond open. We hoefden dus niet te schutten en dat betekende tijdwinst.

Het was nog vroeg toen we in Vreeswijk, aankwamen en ook hier ging het voor de wind. Er was weinig water op de rivier, dus geen dubbel schutten. Dat  scheelde uren want in geval van dubbel schutten had de sluis nog maar de halve capaciteit. Er werd dan met twee kolken geschut, een benedenkolk en een bovenkolk. Als je dan in de benedenkolk geschut was, schoof de hele schutting op naar de bovenkolk en dan schutte je nog een keer. Een schutting duurde op die manier wel 4 tot 6 uur. Een andere meevaller was dat er geen wijkboten voor de sluis lagen, want die hebben altijd voorschutting. De Duitse regering schijnt vroeger te hebben meebetaald aan de aanleg van de Keulse Vaart en daarom had de “Bovenvaart” het voorrecht van voorschutting. Al met al, wij schoten zo de sluis in.

Er lag nu nog maar één hindernis op onze weg en dat was de scheepjesbrug net beneden Vreeswijk. Dat ding lag 3 à 400 meter beneden de uitloop van de sluis. Als je in een sleep hing met 7 of 8 lengtes, dan kon de sleepboot in die korte afstand niet voldoende snelheid ontwikkelen om alle gesleepte schepen een stuurgangetje te geven met als eventueel gevolg dat de laatste lengte de brug ramde. Om dit te voorkomen ging de sleep eerste in zijn geheel bakboord uit tot alle lengtes op stroom waren om vervolgens de hele sleep door de brug te laten zakken. Daarna beneden de brug weer kop voorop nemen. Al dat gedoe kostte natuurlijk enorm veel tijd. Ook hiervan hadden we geen last want we hingen maar met z’n drieën achter de boot, dus karren maar. Op naar Rotterdam…. 60 gulden zeilersgeld. Als we even bedenken dat het gemiddelde loon van een schippersknecht in die dagen zo ongeveer 2 à 3 gulden per week bedroeg dan is het eenvoudig voor te stellen hoeveel geld dat wel niet was. Om 10 over half 6 waren we in Rotterdam in de Keilhaven.

Niet te geloven. Oom Jan knapte zich enigszins op om zich te gaan melden. 10 minuten later stond hij al weer voor de “Noordster” met de ontvanger van de lading. Die man wou eenvoudigweg niet geloven dat we er al waren. “U kunt hier nog niet zijn, want u bent zaterdag pas uit Groningen vertrokken. Met een motorschip zou het eventueel mogelijk zijn, maar op de zeilen is het onmogelijk”, schijnt hij tegen mijn oom te hebben gezegd. Toen hij het enige en overtuigende bewijs had gezien verklaarde hij meteen dat hij zijn vrachten nooit meer met motorschepen zou laten vervoeren. Die vragen veel meer geld en ze zijn niks sneller. Nee. Voor hem voortaan alleen maar zeilschepen. We groeiden, bijna tot boven onze 40-voets mast uit.

 

 

Vissen op haring en ansjovis.

Ons leven zat vol afwisseling. We waren namelijk niet alleen binnenschippers, nee, we waren ook vissers. Begin maart probeerde oom Jan altijd een reis hout naar Blokzijl te bemachtigen. Daar was in die dagen een grote houtstek. Als we de 30 tot 35 standaard hout gelost hadden, voeren we door naar Zwartsluis. Daar bij de werf van de Goede lag onze 40-voets sloep en onze complete visuitrusting. De “Noordster” diende dan enkele maanden als woonhuis en opslagplaats. En dan begon de jacht op de haring en later in het jaar op de ansjovis.

Dat is echter weer een verhaal op zich.

Ons leven zat vol hoogtepunten en dieptepunten, meevallers en tegenvallers. Toch moest er tussen alle enerverende zaken door ook aandacht worden besteed aan het onderhoud van het schip. Het vormde niet het meest spectaculaire deel van mijn werk, maar het moest ook gedaan worden. Als het maar even mogelijk was iedere dag dauwspoelen, dekken blank boenen, (ik versleet bijna 3 bezems per jaar) buitenom met de luiwagen, presennings repareren, onder het berghout teren, luiken teren, roef lakken en noem maar op. De Groningers in het bijzonder waren meesters in het verven en poetsen. Er werd zeker geen moeite gespaard om de schepen er blinkend uit te laten zien. Bij ons aan boord was het fraaiste en meest bewerkbare stuk wel de spiegel. Dat was een zogenaamde gekleurde spiegel, zogezegd het visitekaartje aan de achterkant. Om die spiegel mooi te krijgen moest hij eerst helemaal worden afgebikt, daarna geschuurd tot hij zo glad was als, nou ja, een spiegel.

Vervolgens werd hij in de menie gezet, om er daarna weer een lichte ondergrond op aan te brengen. Daar overheen kwam een donkere laag die werd aangebracht met een daskwast of een soort kam. Dit hele recept leverde dan een gekleurde spiegel op, compleet met houtvlammen op het ijzer.

Reis puin.

Met ruig weer kon er natuurlijk niet geverfd worden. Dat was wel eens een opluchting. Wat was er nou mooier dan hard zeilen en als het even kon harder dan een ander. Een van de mooiste reizen die ik heb gemaakt is wel een reis puin geweest van Utrecht naar Den Oever. Dat was allerminst een “puinreis”. We waren in Den Oever net leeg gekomen van een vracht puin. Er kwam daar op kantoor een telefoontje uit Utrecht. “We hebben hier geen schip meer voor de wal, waar zitten ze toch allemaal”, klonk het door de telefoon, “weten niet meer waar we het puin moeten laten”. Er werd in Utrecht een fors aantal huizen gesloopt om een terrein vrij te maken waarop het jaarbeursgebouw zou worden gebouwd. “Of de “Noordster” maar wou doorkomen” luidde de nogal dwingende vraag. Dat wilden we wel. “Dit wordt een leuke klus Jan, er staat een harde zuid-westen wind, maar met ons “zeeschip” redden we het wel” aldus oom. Het ging inderdaad prachtig. Enkhuizen hadden we al gauw  te pakken. Het Krabbersgat konden we niet in een keer bezeilen, dus moesten we een paar slagen maken. Toen ontdekten we ook waarom er in Utrecht geen schepen waren, want de hele ploeg lag in de haven, verwaaid.

 

 

Nu is er voor een verwaaid liggend schip niets zo aanstekelijk al een voorbijvarende collega. En voor een voorbijvarende schipper werkt niets zo inspirerend als een verwaaid liggende collega. Het duurde dan ook niet lang of er kwam reuring in de haven. Er werd over de luiken gerend, geschreeuwd, gehaast en na korte tijd kwamen de eersten al achter ons aan. Wat Jan Pilon kon, dat konden zij ook. Nu werd het pas echt leuk. "Die zullen we eens even laten zien wat zeilen is" zei oom Jan en hij stuurde nog iets scherper en keek nog eens kritisch naar het tuig of het er wel strak bij stond. Toen we het Krabbersgat royaal achter ons hadden, gingen we over stuurboord, de Hoornse Bocht in. Het ging bijzonder hard. “De tjalk naaide er uit” zoals wij dat plachten te zeggen. Het belangrijkste was niet meer die vracht puin, nee, de eer was in het geding.

We waren op alles voorbereid. De stuurtalie aan het helmhout, de “koeplank” op het achterdek om voldoende afzet te hebben bij het sturen.

Mijn tante werd het niet gauw te bar, maar zoals het nu ging vond ze toch wel een beetje beangstigend. "Gaat het wel goed Jan, in de roef is alles van zijn plaats geschoven" vroeg en vertelde ze tegelijk. Alles ging goed. Jan zijn vastberaden blik zei voldoende waarom het goed ging. Toen we achter Marken waren, in de Gouwzee, ging het nog beter dan goed. Geen zeegang, veel wind en ……. de achtervolgers in geen velden of wegen te bekennen. Nu was het tijd om zeil te minderen, al was het alleen al om mijn tante een plezier te doen.

De volgende dag waren we al bijtijds in Utrecht. Meteen voor de wal en laden. Waar ze allemaal bleven? Oom Jan mompelde zoiets van “mooiweerschippers” die in Enkhuizen verwaaid lagen”. Niet dat hij van zichzelf wou zeggen dat hij een prima schipper was en dat hij een uitstekend schip had, o nee, maar eh …….

Weer een dag later voeren we geladen, met een danig afgenomen wind, richting Den Oever. Toen we  dwars van Marken waren kwamen we onze puincollega’s tegen. Leeg. Ze hadden het blijkbaar toch niet kunnen banken en waren Hoorn binnengelopen. Wat een triomfantelijk ogenblik. Ik vergeet het nooit, mijn hele leven niet.

Uit: Spiegel der Zeilvaart (dec. 1977) Door Piet Laffra.

Home