Verhaal van Pieter Poorter. OVER EEN TlED VAN AARMOE.

Un ele leven knecht bleven de minsen an de zoutziederij, de matten-loods en de outzaogerij of de outmeulen. Om een idee te geven van de grootte: in 1881 ad 't zoutfabriekjen 11, de mattenmaokerij 17 en de zaogerij tientallen min sen an 't waark; in 't zelfde jaor wazzen 'r 125 schippers en schippersknechten. Wie d'r een zwaore dag op ad zitten, zee: 'Ik eb ewaarkt as een meulenknecht!' Dat zegt wel wat. Zo aarm wazzen die minsen, dat een knecht die een kiendjen verleuren ad, nao 't waark wat over-escheuten plaankjes bij mekaor zocht om zelf een kisjen te maoken, zo vertelde me veertigjaor eleden iemand die 't ouwe Blokziel goed kende. Veur meer over die outzaogerij neem ik nou een breef van mien moeders grootmoeder, zoas ze elk jaor vanaf 1888 tot en met 1892 vanuut Blokziel an mien ouwers in een regelmaotug aandschrift et eschreven. Ut is die van 1889. 'De brand van de zagemolen en huizen en
houtstekken is een verbazende brand geweest, her is zegt men wel voor een half miljoen verbrand om alf elf is het begonnen en de andere dag savons om 5 uur was het zoowat geblust de knechten op de molen lagen allen gerust te slapen men zegt het is in de mesiene aangekomen het geheele Blokzijl was in rep en roer (--) door onze glazen deur was het of het hier in de Brouwerstraat was ik mogte vrij bedaard blijven (--) ze hebben de loosen geklopt en toen naa de molen 0 dat klokken luiden in de nagt. .. '

Ik eb ier niks in willen veraanderen: de schriefster was in 1812, ja, in achttienonderd en twaolf, geboren. Ze et dus schoel egaon in een tied dat je je verwonderen moeten dat ze op oge leeftied nog zo schrieven kon! Oe 't outbedrief te niet egaon is deurdat ' de Lozen' an de aarbeijers niet toestonden zich te orgaoniseren, ook niet toen die gongen staoken, valt buten 't tiedsbestek van mien schrieverij: die gebeurtenissen vallen tussen 1924 en 1927.

De lonen binnen in die tied aarg laog ewest, as je rekenen dat mien grootvaoder as zetschipper viereneenalve gulden op de aand kreeg.
Dat kan omstreeks 1870 ewest wezen. Ut was geen vetpot, in de eigenlukke betekenis niet eens, want in de meeste uusouwens stond d'r maor een klein pot jen vet, een vetlokjen, op de taofel. Elk mocht bij 't middageten alleen er zien eerpel in stippen, om van vleis of spek elemaol niet te praoten. Daor is gebrek eleden, al wazzen de priezen naor onze begrippen ook aarg laog: een oord melk of een ei kostte enkele centen en mosterd aolden de minsen veur een alfjen. Elke cent wordde nog 's omekeerd veurdat die uut-egeven wordde. Dat de moeder van mien vaoder zee: 'Veur een gulden ejje onderd bliede gezichten', betekent dat ze geen bedelaar onger kon zien ebben.

Bedelaors wazzen 'r genoeg. Een grappig veraoltjen is van een laandloper die 'r wat op evunden ad om zien buuk vol te kriegen. Op de rug van zien jas ad ie zelf met kriet eschreven: 'Wil je mee eten?' Dan gong ie teugen etenstied naor een boerderij of een aander groot uus en vreug an iemaand: 'Wat ebben de jonges toch op mien rug eschreven?'
En as de man of vrouw dan ard-op las: 'Wil je mee eten?' dan zee-d-ie: 'Graog, graog!' en leup meteen naor binnen. De ofloop kon mee of teugen vallen, maor ut was niet meer dan één keer in die buurt te proberen. Wie wel deugdeluk mee mochten eten waor ut wat rojaoler was, dat wazzen de kleermaokers die un waark bij de minsen an uus deden en dan de ele dag bleven. 't Middageten kwam boven op 't loon en as de baos en zien knecht te veul atten bij minsen die daorop keken, leup de kleermaoker kaans een klaant te verliezen ... Vandaor 't veraoltjen van de man die 't zekere veur 't onzekere nam en veur een tweede bord bedaankte met te zègen: 'Ik eb genoeg en mien knecht ook.' Arme knecht, die tuus ook al niet te veul kreeg.

Om op mien grootouwers terug te koemen, daor was wel 's een meevallertjen. En zo kwam opao Poorter tuus met een neije pot, juust toen zien vrouw een neije pollepel ekocht ad. Dat kon niet aanders dan op pannekoeken uutlopen en zo wordde beslag emaokt in de neije pot met de neije lepel en opao mos 't maol beslaon. 'En wat zeg je van mien pot?' vreug ie telkes en 't antwoord was dan: 'En wat zeg je van mien lepel?' Dat gong zo een poosjen deur en de goeie man sleug oe langer oe aarder tot. .. de bodem uut de pot brak en al 't beslag op de grond terecht kwam! Of 'r bij elipt of elacht is, vertelde mien vaoder niet, misschien wel allebei. Maor 't pannekoekenmaol gong over. 'Een mins et een boel nodig en ie kan met een beet jen toe!' zee mien grootvaoder wel 's. Dat was die aovond een schraole troost.

Laot ik beginnen met wat over mien veurgeslacht te vertellen. Mien oudste breur et de geschiedenis daorvan in Kaarkelukke en Burgerlukke archieven nao-egaon en uutepleuzen tot eeuwen terug. Dat de achternaom al eel oud en 't geslacht bepaarkt was, maokte ut doenluk. An mij et ie alle papieren daoromtrent nao-elaoten. Veur ons veraol is ut voldoende te weten dat Pieter Poorter uut Kolhom, 34 jaor oud, zich in 1795 in Blokziel as schipper vestugde. Ut legt veur de aand dat 't 'Continentaal Stelsel' ook veur urn de grote vaort onmogeluk emaokt et.
Oe dan ook, mien betovergrootvaoder wordde in Blokziel schipper-in- partnerschap op 't schip van de familie Loos. Dat schip, een ektjalk, wordde zowel waoterschip als zoutschip eneumd, omdat ut zeewaoter aolde veur de zoutziederij en 't emaokte zout wegbrocht om te verkopen.

Van de ontdekkingen bij Boekelo enz. was nog geen spraoke, maor zout was altied al een onmisbaor produkt. In ons laand wordde vanouds zout ewunnen deur 't verbraanden van zout veen: darincdelven en selbemen. Wanneer begunnen is met de zoutwinning in Blokziel en aandere kustplaosen is me onbekend. Die eerste Poorter in Blokziel en zien opvolgers moeten eelgoeie schippers ewest wezen, want met een laoding vaoren die zo beweegluk is, is niet zo eenvoudug, daor wazzen dan ook drie man an boord. Ze
leuten 't schip 'vol' lopen ten noorden van Enkuzen, ik meen dat m'n vaoder ook de Val van Urk neumde. In elk geval gong ut om 't oogste zoutgealte van 't zeewaoter. Met de laoding zette de schipper koers naor de Blokzielugger zoutkeet, zoas de ziederij eneumd wordde. Daor pompten ze 't waoter in grote kookketels, waorin ut met 'klipzout', ruw mineraolzout, vermengd wordde. De poziesie van de 'keetbaos', die de leiding ad, is wat ondudeluk ebleven; in de overlevering komt ook een 'keetvrouw' veur. Ook onder de keetbaozen valt de naom Poorter meer dan eens op.

As waoterschipper wordde Pieter opevolgd deur zien zeun Lourens, die eerst knecht bij zien vaoder ewest is. Disse Lourens Poorter et niet minder dan zestug jaor op 't zoutschip evaoren. Makkeluk neer te schrieven, maor ut betekende een paor duzend reizen met een biezundere laoding, in alle weersomstandug(h)eden. Eerste Poorter in Blokziel geboren in 1798, is ie es turven in 1879. As derde in de rij volgde zien zeun Fraans, rnien grootvaoder, as leste schipper-andeel-ouwer in een onderdjaorugge tradiesie, want in 1898 gong de zoutziederij failliet: betere manieren om zout te maoken bewaarkten de ondergang. M'n grootvaoder zag van 't geld in 't bedrief elaoten veur de ouwe dag maor weinug terug. Met 't overschot begun ie op vijfenzestugjaorugge leeftied nog an de mattenschipperij, esteund deur zien zoutrelaosies in Nijkaark. IJ sturf in 1903, zeuventug jaor oud. Jaoren laoter wordde nog over zien ulp an rninsen met teugenslag espreuken.

De meeste Zuderzeeplaosen adden beurtdiensten op de oofdstad: daor mos ommers zoveul vandaon koemen en eigen produkten vunden daor ofzet. Maor ook onderling wazzen 'r tussen de kustplaosen beurt- veren, met vaste tieden en vaste priezen. In een tied waorin eerst geen en laoter maor enkele spoorwegen wazzen en 't verkeer met peerd en waogen van slechte wegen gebruuk mos maoken, binnen de beurt- schepen van meraokel groot belang ewest.

Wat Blokziel angaot, dat ad beurtdiensten op o.a. Amsterdam,Kampen, Steenwiek, Zwolle en Meppel. Waor meer dan één dienst onderuiden wordde, gong ut om de beurt, vandaor de naom. Van de vijftien schippers uut 't geslacht Poorter, binnen d'r vijf bij de beurtdiensten betrokken ewest. Al veur 1860 vaorde mien vaoders oud-oom Klaos op Leeuwarden en mien vaoders oom Lourens op Kampen. Mien vaoders breur Fraans en zeuns ebben tientallen jaoren de beurtdienst op Amsterdam verzorgd. Eerst met een tjalk met opgebouwde roef, laoter met een motorklipper. Even as 't zoutschip ad ut een driekoppuge bemanning. Veur alle beurtveren was een concessie (vergunning) nodig.

As jongen in Blokziellozjerende, bin ik een paor keer mee-ewest. Op zee wees m'n oom de drie delen van Schoklaand: Noordeinde (Emmeloord), Middelbuurt en Kaarkebuurt (Ens). Toen 't eilaand nog bewoend was, was 'r een beurtdienst met Kampen. Schoklaand was van betekenis veur de scheepvaort, omdat ut bij sturm een oppertjen, luwte, opleverde. Want weer en wiend maokten 't vaoren soms zo meuiluk dat de Of te lègen ofstaand verdubbelde. Veur Blokziel kon ut bij Oosterwiend te laog waoter wezen, sturm en iesgang dreven 't schip wel 's uut de koers.

Dat ut 's op een schipbreuk is uut-elopen leert 't veraol van beurtschipper Spits, die in december 1875 naor Blokziel vaorende, de aoven niet kon bezeilen deur't laoge waoter en butengaots mos blieven.
Naodat de stiefbevreuren zeilen met meuite estreken wazzen, gongen de schipper en zien vrouwen klein kiendjen van boord: ut wordde te gevaorluk. Laoter op drift eraokt en deur 't ies lek estoten, is 't schip in jannewaorie veur de kust van Blaankenam ezunken ... In 1945 wordde in de Noordoostpolder een wrak evunden met o.a. maarmeren plaoten an boord. Dat niet-alledaogse deel van de laoding wees uut dat 't schip van Spits evunden was, dat die plaoten naor Blokziel zou brengen veur een uus in anbouw van Loos.

Toen deur 't zich ontwikkelende wegverkeer minder anbod van stukgoederen kwam, wordden de beurtdiensten of-ewisseld deur vervoer van out. Een soort vracht op 't beurtschip moet nog vermeld worden,dat was van veul eerdere daotum. Mee naor de overkaant gongen soms de snikkeschippers met ondekar en un ele aandel. De snikken van 12 tot 14 ton wazzen niet zeewaordug. De eigenaors deden niet alleen in matten, ze sneden ook biezen langs de waoterkaanten. Over de eigenlukke mattenschippers gaot 't volgende stuk.

Nao de winterrust in de Kolk begun op Vrouwendag de be-drievugeid met 't uren van een knechtïje) en 't inkopen en zorgzaom inlaoden van de matten. Nao Biddag, de eerste woensdag in meert, wordde uut-evaoren en begun 't mattenseizoen tot ongeveer Pinksteren, juust de tied van de grote schoonmaok. Volgens gaodeweg ontstaone gewoonte rechten ad elke schipper zien eigen bestemming. Dat kon Amsterdam wezen, met bepaolde ligplaosen veur elke schipper. Maor de 'matten-laanden' konden ook veur één schipper wied uut mekaor lègen.

As een schipper op zien plek was an-ekoemen, wordde de krui waogen veur de dag ehaold en op-elaoden. Deurdat 't achterek verhoogd kon worden deur 't opschuven van een stel tussenlatjes, kon d'r eel wat op. Dat betekende een zwaore vracht en daormee wordden, al ventende, ofstaonden elopen tot ruum 20 km per dag! Daor wazzen ier en daor vaste klaanten, maor d'r binnen ook zulke zunugge daogen veurekoemen, dat mien vaoder maor ofzag van zien enugge vertering, een glas melk. Soms ad de 'koopman' een knechjen, die met een niet zo'n zwaore kruiwaogen een aandere kaant uutgong. 'En, ejjie nog wat verkocht?' vraogt de schipper nao zo'n slechte dag. Eén keer was 't antwoord: 'Een koloniematjen van tien centen, baos!' Die matjes zullen wel ofkomstig ewest wezen van Veenhuzen of Frederiksoord. 't Is wel ebeurd dat de schipper zo meude was, dat ie onder 't eten in slaop vul. De mattentied uld, as eerder ezegd, ongeveer op met Pinksteren - met Emelvaortsdag wordden de kredieten zonodug betaold en wordde over-egaon op de aandel in bijveurbeeld kees en botter, appels of eerappels, kool of koraopen of een vracht out. De mattenkoopman wordde weer neerschipper in de ruumste zin van 't woord; ie kocht wat 't veurdelugst en as 't kon, dichtbij te koop was en brocht ut waor ze ut graog kopen wouen, soms een eel end weg.

Om een veurbeeld te geven: van 't jachjen 'Op Hoop van Zegen' wordt verteld dat ut eerst met matten naor Arderwiek en naor Kolom gong, in de zoemer met matten naor de lesel, daorvandaon met appels naor Frieslaand, daor eerpels+laodde en weer naar Arderwiek trok enzovoort. In één jaor wordden veertien zeereizen emaokt en deur Noord-Ollaand en Frieslaand en de Iesel laangs evaoren. Al was 'r variaosie genoeg, daor wazzen toch relaosies en vaste klaanten. Teugen Sunterklaos zeilden de mattenjachjes allemaol op Blokziel an!

Effen een aander veraoltjen in verbaand iermee. De dominee van Dalfsen vun dat post bestellen op zundag maor niks en kreeg edaon dat de besteller sunnes vrij kreeg. Maor wie koemt urn, as ie veertien daogen laoter in Zwolle moet preken, elpen bij 't uutspannen van zien peerd ... de postbode in kelnerspak ... En de man bedankt dominee dat ie zich nou sunnes kon veruren. Dat was in 1885.

Die portretten van mien ouwers binnen nou bijnao onderd jaor oud en maor weinig verbleekt. Bij de kleding valt bij m'n vaoder de platte witte boord op en de oge omslaogen van zienjasjen. Mien moeder draogt een nauwslutend jak met wel twintug knoopjes, 't boordjen om de als et een wit roesjen. Of ze op 'r tweeëntwintugjaorugge leeftied al de kapotoed van die tied dreug, betwiefel ik. Die wordde onder de kin vastestrikt, net as de kaoper, een opetuugd fluwelen musjen, dat niet alleen de schippersvrouwen dreugen, an boord of in uus. Niet alleen de kledij, ook de aordracht doet mien moeder ouwer lieken dan ze was.
Met een scheiding in 't midden, legt 't aor glad om 't oofd. Dat ut van achter evluchten op een bol zit, is op de foto niet te zien.

Drie jaor laoter trouwden mien ouwers en een jaor laoter kocht m'n vaoder 't Blokzielder jachjen 'Op Hoop van Zegen', dat ie tot 1900 bevaoren et. Dat de jonge minsen an boord gongen woenen, was geen uutzundering, in 1880 bijveurbeeld woenden 56 'gezinshoofden aan scheepsboord', een vijfde deel van de bevolking. Zoas in dit geval schipper met schippersdochter trouwden, gong ut vaok. Ook verzwaogerden de schippersfamilies zich met neringdoenden an de wal. Van de bewoeners van 't stadjen, in oorsprong een
Ollaandse kolonie, trouwden wel de elft onderling: de nei in-ekoemen Overieselaors en Vlaomingen wazzen elemaol op-eneumen. De staand speulde meer een rol dan de ofkomst en de kaark: Ervormd of Deups- gezind, laoter ook Gereformeerd. Dat deur 't verkeer met Frieslaand ook daorvandaon maogies naor Blokziel trouwden, bliekt wel ieruut dat mien vaoders moeder een Friezin was: Anke Looinga uut Weidurn, meer Fries kan ut niet. En mien moeders moeder dreug tot 'r einde 't gouwen ooriezer met de Friese kap.

Ut is de gelegeneid om de vrouw van de schipper 's naor veuren te aolen. Veulal zelf schippersdochter ulp ze, zonodug, op alle manieren op 't schip, zolang ut kon. Ze mos zich in de kleine roef met koken en wassen aarg be-elpen en bij veul weg wezen van 'r man, wazzen de kiender meest an moeders zorg toevertrouwd. En ze verkocht uut 't schip as de uusvaoder an 't venten was; ze bleek ook laoter in de winkel te kunnen verkopen. Op de achtergrond was ze van beslissend pelang veur 't welslaogen van die ard waarkende schippers.

Gouden oorijzer. Friesland, 1906. Deze werd met zwarte, witte stoffen en kanten mutsen gedragen.

Toch is ut wel veur-ekoemen dat 'r een kleine overboord vul. Ik eb oren vertellen, dat een maogjen van twee jaor al zo diep in 't waoter lag, dat 'r nog maor een kousjen boven waoter stak. Ze et daor niks van aover e-ulden: ze is eenennegentig eworden. Een breurtjen van 'r wordde deur zien oom uut 't waoter e-aold. Omdat die alleen an boord was, kon ie zo gauw geen kleertjes vienden. Goeieraod was niet duur: ie stopten 't jonchjen rap onder de dekens in de kooi van zien vaoder en moeder! Grote konstemaosie toen die tuus kwammen, gauw de kooideurtjes eupen en ... daor zat de kleine drenkeling plumelukke naokend midden op 't bède met de alf-oge oed van zien vaoder over de oren. Die ad ie, van de schrik bekoemen, van de bèdeplaank e-aold.

Kwam veur de kiender de tied dat ze naor schoeI mozzen gaon,dan gong dat met orten en stoten. Met 't schip onderweg was 'r geen spraoke van onderwies en in verschillende plaosen an de wal wazzen ut telkes aandere schoelen, aandere minsen, aandere boekjes. Gelukkig gong ut de wintermaonden in Blokziel beter. Mien breurs en zusters ebben de schao wel in-e-aold, veural toen 't gezin in een uus kon gaon woenen, en de jongste schipperskiender ebben 't vaorende leven niet ekend.

De tieden wazzen intussen zoveul beter dat kiender niet meer buten uus oefden te gaon waarken. Wel kregen de maogies al gauw de schulk veur om de aanden uut de mouwen te steken, laoter ook om aanderen te elpen. 't Was, tussen aokjes, geen schippersdochter die in Amsterdam gong dienen en bij 't eerste weer tuus koemen reup: 'Moeder, wat ben je gekrompen en wat zijn hier de huisjes klein!'

Wat de jonges angaot, die konnen met un twaolfde jaor al knechjen worden. Ut was wel een tradisie dat een of aan der familielid zo'n jonchjen onder zien oede nam. Lukte dat niet, dan wordde een goeie kennis daorveur an-ezocht, Toen laoter 't vaoren ov-elopen was, stuurden de oud-schippers nog un zeuns naor familie of kennis om 't matten- en kledenvak te leren. Deurleren was zo'n uutzundering dat mien oudste oom vertelt: 'In Sassenheim was Marten Poorter schoolmeester met Franse akte kan u begrijpen in die dagen was dat een heele meneer. Dat moet lang veur 1900 ewest ebben.

Van dweepzucht was bij de schippers geen spraoke, vaok bliekt oprechte vroomeid. An taofel wordde uut de Biebel elezen en ebeden, ook an boord as 't gezin tuus was. Dat 't kapittel wel 's klein uutvul in de drokste tied was minseluk. En nog lang is deurverteld oe een knechjen boven 't veuronder reup: 'Zet je petten maor weer op: de eerpels binnen bij 't ofgieten buten boord evallen!'

Zunug wazzen de schippers ook. Dat mos wel in een tied dat met geleend geld was begunnen en met krediet wordde in-ekocht. Steun begun pas as een mins oud en aarm was. 'Stadskiend ' te zullen worden 't Ouwe-mannen- en vrouwen-uus eette in Arderwiek bijveurbeeld 'Kinderuus') was 't leste om naor te verlangen. Een stuver espaord, is een stuver ewunnen, was de leus. Een lucifer kon vaok twee keer ebruukt worden, een touwt jen om een pakjen wordde los-eknoopt, op-ewunden en bewaord veur laoter. Van eten moch niks verleuren gaon: een mins kan geen krummeltjen laoten greuien! En de eerpels mozzen dun escheld. Zunugeid mag geen schraopzucht worden, vandaor 't vertelsel van die vrouw die de botter zo dun smeerden, dat de knecht zee: 'Nou kan ik toch niet zien of d'r botter op mien brood zit of niet!' As laoter de vrouw vraogt: 'En Klaos, oe gaot ut met je ogen?' zegt ie: 'Oe, veul beter, ik kan nou 't brood deur de botter en de kees en zien!'

Ze wazzen rizzeluut ook, die Blokzieluggers. Zo koemt 'r op zundag een vrouw bij een schipper: 'Och, ejje een rooie kool veur me, ik eb gister vergeten greunte te aolen.' 'Sunnes verkoop ik niet, maor ier ejje d'r een veur niks!, effen laoterkoemt 'tminsjen terug: 'Jacob et zo graog een uit jen in de kool!' 'Dan doet ie ut vandaog maor zonder uit jen!' En as d'r pannekoeken ebakken wordden en evraogd wordt: 'Wie wil 'r nog een pannekoek?' en d'r een reupt dat ie wel een alve wil, is 't antwoord: 'Alven bak ik niet!'

Ruumdenkend was een inslag die eel Blokziel eigen was. In eenjaor dat d'r achttienonderd inwoeners wazzen, binnen daor vieronderd Deups gezinden en wel onderd Joden bij. En duzenden keren is de lamp op Sabbatsaovend anesteuken deur een Christen. De Ervormden en Deupsgezinden kaarkten bij mekaor en de lesten worden ook begraoven in de Grote Kaark. Veurdat ruien grootvaoder Poorter kwam te staarven, bepaolden ie dat een geliek bedrag van zien kaptaoltjen uutbetaold zou worden an de aarmenzorg van Hervormden, Deups-gezinden, Gereformeerden en Joden ...

Oe 't petreuliestel een ommekeer ebrocht et veur 't koken, is niet in te denken, nao al dat gedoe met kookkacheltjes. Van gas was nog elemaol geen spraoke. Dat koken was natuurlijk 't waark van de vrouwen as die an boord wazzen, maor as dat niet 't geval was: kokkerellen was de schippers ook wel toevertrouwd.

Een groot deel van 't jaor vervoerden en verkochten ze een en aander waorvan ze veur de eigen pottaozje meteen wat konden gebruken: eerpels en kool, wortels en uien. De koraopen zou ik nog vergeten. o ja, daor is nog een geschiednisjen an verbunden, zoas ze in 't ouwe Blokziel zeden. 't Was zo: die vrouw (al zukke veraoltjes beginnen met die), die vrouw dan ad de koraopen an laoten braanden en 'r man gong slim tekeer. 'Dajje nou zo'n drokte maoken over zo'n krummeltjen koraopen!' klaogde de vrouwen ze begun te lippen. "t Is niet om de koraopen' , reup die kerel, "t is om 't pantjen.' Ut gong over 't algemeen kaorug toe en de regel bij 't dageten was: Eerpels zat en bijspies wat. Bijspies was greunte in de rume zin van 't woord. Gong ut d'r watrojjaal toe naor iemaands mening, dan was ut: "t Liekt wel een opmaokersboeltjen.' Maor as ut 's lieden kon, dat d'r wat meer op taofel kwam, eetten ut priezend: 'Een koningsmaoltied!' Dan was daor wel een stukjen vleis bij.

An boord wordde wel 's vis van een veurbijvaorende vissermane kocht. Blokziel kende maor enkele vissersschuutjes, maor in alle Zuderzeeplaosen was vaok vis te koop. Veural saoterdagsmiddags wazzen de priezen laog. As kiend eb ik in Arderwiek mee-emaokt dat pan(h)ering veur een dubbelt jen de emmer verkocht wordde. 0, die Zuderzeevis! Naorgelang de tied van 't jaor vongen ze, bealve aol en paoling nog bot, spiering, ering en gamaolen. De dikste en grootste bot wordde niet ebakken, maor ekookt en met zuurdeup en beste eerpels was dat ook een 'koningsmaoltied'! De spiering, knapperug ebakken en met rooie kool, mocht 'r ook wezen. Bealve zien glinsteringen en vreemde luchjen ad de spiering nog wat bizunders. M'n vaoder leut ons in de kop een donkere vlek zien, die leek op een Schokker visser. Dat 't juust een Schokker visser was, be wie st de ouderdom van de overlevering, want Schoklaand wordde al in 1859 ontruumd, zo gevaorluk was ut daar gaodeweg eworden.

Laoten we de vissmaok en de vislucht verdrieven met appels.'t Jacht Op Hoop van Zegen kon 150 mud appels laoden, dat gebeurde aarges an de Iesel. 'Die appelen vaart, die appelen eet', is een spreekwoord. Dat eten kon zo uut de aand, maor ook ekookt, as appelepent of eel elaoten as zeute veentjes. Allang an de wal woenende, kocht de veurmaolugge schipper in de aarfst een partij appels, waorvan die met een steetjen op-eeten wordden en de gaove rest in 't veurjaor verkocht wordde. Dan adden ze 'gouwen steeltjes' ekregen, zee m'n vaoder.

Dat is een raore kombinaosie: eerpels en plaanken. Veur onze veraolen ebben ze alleen dit met mekaar te maoken, dat ze van tied tot tied een laoding van belang vormden veur de neerschippers.

In onze ouwe breven worden eerpels vaok eneumd. Zo schrieft mien moeders vaoder op 26 oktober, jammer genoeg zonder jaortal, vanuut , s Gravendeel: 'Hebben vorige week onze aardappelen gelost en zijn hier vrijdag aangekomen en hebben hier gekocht Heigeneimers voor 1,50 per mud en dito poters en gaan ermee naar Amsterdam, ze zijn best in de pot en knap van stuk. ' M'n oudste zuster weet nog te vertellen dat zien legplaos was teugenover Herengracht nummer 44 en dat ze, as ze op 't schip lozjeerde, mee gong om busschuppen te doen met de roeiboot. Mien aandere grootvaoder, al ziek, schrieft in zien leste breef, 13 mei 1903, 'U schrijft van dure aardappelen, weet ik ook weinig van, maar ik hoor toch van 25 cent de vijfkop, prijzig bij van de herfst.'

De eerpels wordden op monster ekocht, dat met zorg ekookt wordde om ze te proberen. Vul 't monster wat klein uut, dan wordden de eerpels geliek ekookt met die veur 't middagmaol en wordde een schelletjen om de monstereerpels elaoten, om ze te kunnen onderscheiden. Een kennis van ons, die zo'n monster ad mee-ebrocht, bleef mee eten, toen 't monster eprobeerd wordde. Op-enen waorschouwden mien oudste breur die man: 'Pas op, daor ejje 'r een met een pit erin!' 'Vort, vort, vort' zee-d-ie, 'ze binnen allemaol goed!' en ie slokten de eerpel met pit en al naor binnen ... Dat is laoter in Arderwiek gebeurd.

Was de relaosie van de Poorters met de firma Loos in 1898 op-e(h)ou- wen wat de zoutziederij angaot, met de outzaogerij van de heren Loos binnen de betrekkingen nog tientallen jaoren deur-egaon, niet alleen wat de beurtschipper betrof. Tussen zien aandere vrachten deur, kocht m'n vaoder veur eigen rekening out in Blokziel, dat ie in Arderwiek, meestal twee keer in juni, publiek leut verkopen. Ik was er toen nog niet. Maar wel eb ik mee-emaokt oe dat in zien waark gong, toen mien vaoders jongste breur zulke verkopingen op touw zette. Dat gebeurde, toen ik een jaor of twaolf was, in Arderwiek an de aoven , maar ook an zee in de gemeente Aarmele, dat is nog leuker om te vertellen. Geen schip kon daor an de wal koemen, maor 'r leup een straotwechjen de zee in en met peerd en waogen wordden dan de schepen elost. 't Was een mooi gezicht oe de beide peerden plassend en ploeterend deur 't waoter gongen , tot un buuk toe en vracht nao vracht an laand ebrocht wordde, daor bij 'Palmbosch'.

Dan kwam 't out 'opzetten': eerst wordden grote, driekaantugge schraogen emaokt en met lange latten an mekaor verbunden. Daor-teugen kwam 't out te staon, soort bij soort. Zo kreeg je schemerugge gangen, waor we as kiender graog in speulden. Oewee, as we over de dwarslatten strukelden en een deel van 't los getimmerte in mekaor vul ... De verkoping gebeurde op een teveuren bekend emaokte tied deur de deurwaorder uut Arderwiek. Brocht een kaovel niet genoeg op, dan wordde die in-e-ouwen, niet verkocht dus. Al dat gedoe: 't schip op de ree , de spattende peerden, 't speulen tussen 't arsig rukende out en de
stem as een klok van de deurwaorder beo ort tot mien mooiste er-inneringen

De mattenschippers wazzen gezellug van aord, misschien wat nei-schierug, bij 't terugkoemen in de Kolk was de eerste vraog: 'Is 'r nog neis in Blokziel?' En iemand die graog een grapjen of een praotjen maokten neumden ze een neijelukke man.

Veul aordugeidjes die de neerschippers mekaor vertelden, adden betrekking op reilen en zeilen, schippers en schepen. Luuster maor!

"t Maontjen zal ut er wel oflikken!' meende de baos. Ut wordde aarger en aarger, maor de schipper schrok pas wakker deur een klap die 't scheepjen dee dreunen. le wust niet oe gauw ie naor 't dek mos koemen: 'Wat gebeurt 'r?' 'Och' zee de knecht, "t maontjen likt 'rons masjen àf!' De Blokzieluggers lustten wel graog een borrelt jen, maor ut mos in 't redelukke blieven. Niet zo was ut met die leselschippers esteld. Deurdat zien vrouw pok altied te vienden was veur een slokjen, wazzen ze an laogerwal eraokt en an boord was ut zo kaol as een luus. En toch komt 't wiefjen op een dag weer an boord met een fles ouwe klaore. 'Wat drommel' zegt 'r man, 'oe ejje dat klaor-espeuld?' 'Ik eb wat veren uut 't bède verkocht!' 'Ie bint rnien een zorgertien!'

De winter was al veur 't grootste deel veurbij en nog ad ut niet zo aargevreuren. 'Al 't ies dat d'r nou nog koernt, zal ik opeten!' meende lesbraand, , daor koemt geen ies meer. ' Maor nao een poosjen begun ut nog te vriezen dat ut knapten. 'Nou, les braand, je kunnen an de gang!' wordden ie eplaogd. 'Dan moeten jullie ut eerst maor koken, wie eet 'r nou ongekookt eten?' En dan ad je nog dat veraoltjen van die schipperszeun die altied te laot van bède kwam. Kwaod trok zien vaoder een keer de kooideuren open en reup: 'Jongen, je binnen niet weerd dajje 't daglicht anschouwen!'
'Doe dan de deurtjes maor weer dicht, vaoder' , zee de luilak bedaord.

Op riem waorschouwden een knecht de schipper die met een slecht vaortuug bij een arde noordooster uiit wou vaoren: 'Oost, noordoost, wat zal dat kraoken, met een oud schip op een arde klip, d'r is geen veurbeeld van te maoken!' Eel 't spraokgebruuk was vol van uut-drukkingen die betrekking adden op 't waoter en de wallekaant. 'Elk moet zien eigen masjen maor opzetten', 'Alle wienden waoien weer wienden', 'Ut moet maorbij 't walletjen langs' (kalm an), 'Met één zee an wal', 'Ejje een visjen, stop ut injekaortjen'. As de schipper zee: 'Ik weet niet waor 't schip straanden moet!' dan zag ie ut donker in. Want ut gong niet altied veur de wiend en de zee stond wel r's oog!

Zoveullevensjaoren as je telden, zoveul druppels mos je innemen, maor dat opoe d'r geen tachtig kreeg was nogal wiedes; ik meen dat een goeie twintig druppels wel 't meeste was. Zette de kou zich vast op de borst, dan kreeg je onder je flanelletjen een stuk grauw papier van een kruidenierszak, gaotjes d'r in, bestreken met keersvet. Teugen eeseid ulp meraokel goed een flanellen lap met taarpetien en slao-eulie op de borst, die zeute eulie was omdat ut aanders te schaarp veur je vel was. Diezelfde eulie, op een theele-peltjen wat waarm emaokt, wordde in-edruppeld aj-je pien in 't oor hadden. As ut alleen om een ard laogjen oorsmeer gong, ulp ut wel.

't Oog wil ook wat ebben, zegt 't spreekwoord, in een aandere betekenis een zeer oog ook. Veur braanderugge ogen wordden saolie-en selverblaodjes ov-etrokken, met dat nat bette je de ogen een paor keren per dag. Over oftreksels espreuken, dat van lienzaod verzachtte 'pien op 't waoter'. Tinctuur van mirre met geest van lepelblad was eel goed teugen roos in de mond en pain-expeller ulp bij pien in de rug en bij oofdpien leek 't strieken met de mentholstift op je veuroofd wel een toverkunst veur een klein kind. 'k Denk inenen an een middel dat aost aarger was dan de kwaol. .. Aj-je in een vinger esneden adden, mos je daormee in een kopjen met waoter, azien en zout! 't Is dat mien vaoder zee: 'Geen goud zo goed!', want ut dee wel zeer, dat bieten in de wond.

Maorkaans op zweren was uut-esleuten en ut trok ook mooi dicht. Dan kwam 't pot jen met kloosterbalsum op taofel, dat witstenen pot jen met lekker rukende zalf - de naom leek wat ge-eimzinnig - en die balsum kwam op 't lapjen om de vinger. Wie uut wat ier boven staot, zou besluten dat bij ziekte telang ewacht zou worden met een dokter te aolen, slaot de plaank mis. Maor in meer gevallen dan teugenwoordig ston de wetenschap machteloos. In één breef lees ik dat iemand an longtering sturf: oe verstaandug dat 'r nooit op de mond ezoend wordde. Veural de cholera was berucht. Mien moeders grootvaoder Zwart is daoran bezweken, schrieft mien oudste oom, die de begraofenis et bij-ewoend en ie vertelt ok dat 'r op de straoten potten met teer ebraand wordden. Uzelf was 86 toen ie dat schreef in 1944 en is in de negentug eworden.

Met Sunterklaos begun veur de mattenschipper een tied van gezellug-eid en betrekkelukke rust. Rust nao maondenlang koopvaordij, betrekkeluk omdat daor nog eel wat karweitjes te doen wazzen. Dat begun met 't schrobben van 't ruum en 't lègen van matten, zodat 't gezin niet meer zo nauw be-uusd was. Mien grootvaoder De Jonge schrieft ook van 't plaosen van een schot, om een baargplaos veur provisie en gereedschap te hebben, denk ik. Ut was dan ook de tied veur ripperaosie, zo nodug op de waarf, en in elk geval wordde ur breeuwen en teren en vaarven dat ut een lieve lust was. Ut leek wel of elk 't mooiste veur de dag wou koemen. De Engels-leren" broek kwam d'r wel an te pas!

Sleug 't vriezemannetje ard toe, dan kwarnmen de schaosen uut 't vet- de Schippers konnen meraokel goed rieden- maor dan kwam daor wel extra waark an de winkel, omdat 't ies rondom 't jacht regelmaotug los-ehakt mos worden. Dat mos in 1890 meermaolen per dag gebeuren.
Begun ut te sneijen, dan was ut mooi om te sullen , maor 't schip mos wel schoon-eveegd worden. En as ut 's nachs was gaon glaozebakken, was ut 's marges een klucht, maor mozzen d'r wel maotregelen eneurnen worden.

De aovenden wazzen lang, maor de kiender adden de ruumte om te speulen. En dammen, kienen en dominoën veur de groten brochten gezellugeid. Alf Blokziel was met mekaor verzwaogerd en veur visites over en weer was d'r nou alle tied. Daor is ook een Schipperszangvereniging ewest, alleen veur de wintermaonden, dat spreekt vanzelf.
Mien oom Pieter de Liefde schrieft 'r uutvoerig over in 1953, ij was toen zelfvierentachetug. Man en vrouw gongen daor saomen één aovend in de week naor toe. Begunnen wordde met een bekend psalmvers en 't eerste uur was 'r oefening in 't zingen van psalmen op ele noten, vierstemmug. Tenor, Altus, Discant en Bassus, zoas dat in 't boek eette. 't Leste deel van de aovend wordden gezangen eleerd. Omdat ut misschien naarges beschreven staot, is wat uutvoerigeid ier wel toelaotbaar, docht ik.

In de lange pauze, met een kop koffie veur 5 centen, wordden veurdrachten e-ouwen. De breefschriever vertelt dat mien grootvaoder Hein de Jonge dat maor 't beste uut 't oofd kon. Twee titels neumt ie ook: De Blinde in het Kerkportaal en De ledige Stoel. 't Staot daor zwart op wit, aanders zou je nooit edocht ebben dat in 't kleine en ov-elegen schippersstadjen zoveul belangstelling bestaon et veur de Amerikaonse presidentsverkiezing van bijveurbeeld 1888. Ene J(acob?) Wamer ad niet alleen veurdrachten as Bach te Dresden en Huibert en Klaart je, maor ie ad ook een eigen emaokt Ouwejaarsriem dat ie veurdreug: 'En Cleveland en Harriman die waren candidaten. Men streed een kiesstrijd als in oorlog de soldaten.' Dat Harriman de stried wun en 'het Witte Huis betrad' vertelt ie ook en dan: 'Nu zijn we weer in 't oude Nut vergaderd, terwijl het nieuwe jaar met rasse schreden nadert. Wat zal het brengen het jaar 80 met zijn negen. Zal 't brengen onheil... of zegen?' Ut brocht in elk geval nog niet 't end van de Zangvereniging,
dat kwam in 1891.

Ut was een grote veraandering veur een vaorend geslacht, maor langzaome veuruutgang maokte ut mogeluk de ofzet te vergroten en veur 't gezin kwam mettertied een rustugger bestaon.

De veurmaolugge schipper zou geen koopman ewest wezen, as ie geen kaans ezien ad nog eerpels te leveren in partijen an grote inrichtingen en op zien veurdelugst eigen winterveurraod op te doen van kool, wortels en uien. En of ut nou paoseiers of inmaokbonen betrof, ook op de maarkt zocht ie de beste gelegeneid om op z'n veurdelugst te kopen. Wazzen in de mattenvaort al de Chinese en aandere soorten matten met een enkel koe-aoren karpet jen betrokken, an de wal was ut voluut een zaok in 'Matten en Kleden' en de omzet wordde flink vergroot, toen daor van lieverlede eerst kleine, laoter grote meubels bij kwammen. De naom wordde 'Tapijt- en Meubelzaak'! In zien art bleef de winkelier schipper, die graog 's naor de aoven kuierde en altied eerst keek waor de wiend vandaon kwam. As ie de deur uut gong, zee-d-ie: 'Ik gao de wal op', en saoves was ut: 'Ik gao mien kooit jen 's opzeuken'. As ut nodug was, wou-d-ie nog best 's kokkerellen, en vis bakken of koken was zien lief-ebberij.

Wat graog gongen m'n ouwers nog's naor Blokziel; met 't zeilen naor Gieteren eb ik van rnien vaoder eleerd wat een 'veurdewiendrakjen' is.Al brochten de oud-schippers ut niet allemaol zo ver as Pander, waor nog een mattenjachjen in de zaok angt, de meesten ebben ut gerooid en konnen vergroten en uutbreijen. Van niks begunnen, wordden ze op un ouwe dag kleine renteniers. Ze adden dan wel vanof un twaolfde jaor ard ewaarkt. Zeuns, in de zaoken op-eneumen, bouwden op 't fundament veerder. In tientallen plaosen, deur 't ele laand verspreid, vien je de naozaoten van de mattenschippers. 't Derde geslacht neumt de zaok 'Woninginrichting' of 'Woonkunst'!

Pier Pander (1864-1919),

Pander, geboren in Drachten, was het zoontje van een arme Friese mattenschipper. Doordat hij prachtig houtsnijwerk maakte, werd hij door enkele mecenassen, waaronder J. de Koo, hoofdredacteur van de Amsterdammer, in staat gesteld te studeren in Amsterdam. Maar net op het moment dat hij in 1885 de Prix de Rome voor beeldhouwkunst won en de kans kreeg zich verder te ontwikkelen als kunstenaar, maakte een ernstige ziekte hem invalide... Meer informatie: Pier Pander Museum