|
|
|
Hindelopen.
De oudste kern van Hindeloopen. S. J. v.d. Molen.
Op grond van het feit dat het Hindeloper
boeren synoniem is met het Friese buorren wat in het algemeen de kern of
kom van een dorp dus het oudste gedeelte aanduidt moet de dus geheten
straat het begin zijn geweest van het dorp Hintinloufa. Deze buurt lag
ingesloten tussen twee parallel lopende grachten waarvan de Zuidelijke
de tegenwoordige Houswiken was en de Noordelijke met het aan de zeezijde
gelegen terrein in de golven is verdwenen. Een stuk van deze gracht was
in 1664 en ook in 1718 (atlas van Schotanus) nog aanwezig. De aan het
water gelegen kade heet op de kaart van 1664 Oor-ig. Als dit betekent de
andere oever of wal moet de naam van de Boeren uit zijn gegeven. Het
Aardrijkskundig Woordenboek boek van Van der Aa spreekt evenwel van
Noord-Eg welke naam zich zeer goed laat verbinden met het tegenwoordige
Aest en het voormalige West (in de buurt van de Serkstrete). De naam
Toenen (Tuinen voor de Zuidelijk) van de Houswiken lopende straat wijst
op open terrein zonder huizen. Inderdaad geeft de kaart van 1558 hier
slecht twee rijtjes huizen aan terwijl het genoemde werk van Van der Aa
weet te vertellen dat deze Toenen (tuinen) eertijds gebruikt werden om
er Keukenvruchten te zaaien en te planten. Zo beschouwd was het begin
van Hindeloopen een typisch streekdorp bestaande uit een dubbele rii
huizen langs een straat of weg aan het einde waarvan de kerk verrees.
Van dit type zijn op de Friese zandgrond meer parallellen uit
ongetwijfeld oude tijd te vinden dan op de klei en in het waterland,
waar streekdorpen als Follega eerst uit de middeleeuwen dateren verband
houden met kolonisatie van de klei uit die tijd. Afslag en aanwinst.
Onze conclusie dat een belangrijk deel van
de stad na 1718 in de golven verdwenen moet zijn is nogal sensationeel
en niet zo gemakkelijk te aanvaarden. Toch zijn er voldoende gegevens te
vinden die wijzen op ernstig grondverlies aan Noord- en Westkant. De
belangrijkste
getuige vormt de Tegenwoordige Staat (1787) welke vertelt dat in het
begin van de 18de eeuw het aantal huizen 531 bedroeg doch dat dit aantal
inmiddels met 78 verminderd is omdat sedert eenige jaaren en wel
inzonderheid aan den Zeekant veele zijn weggebroken die door ’t
oversmijten der Zeegolven zo veel te lijden hadden dat de eigenaren
genoodzaakt wierden dezelve te verlaaten.
In 1950, tussen Boeren en Toenen loopt de Houswiken tussen Toenen en Niiste de Sijlroede, langs de Westerdijk de Westerfaert en van de Sijlroede voorbij de Meenskerwiken de Aesterfae(r)t. De straat tussen de Boeren en Toenen is de Sierke steager, die tussen Toenen en Niiste de Skoelesteager. het kruisje geeft de plaats van de Grate Serke aan. Van de kerk naar het Zuiden loopt parallel met de Westerdijk de Nije Wie.
Zo zagen de oude Hindelooper schippers die uit Noorwegen of de Oostzeelanden huiswaarts voeren hun stad uit zee oprijzen. Deze plaat uit Schotanus atlas (1664) toont duidelijk dat Hindeloopen z’n gezicht naar zee gekeerd had. Dat karakter ging in de loop der eeuwen verloren maar nog kan men constateren dat de landzijde eigenlijk maar de achterkant van het stadje is.
Plattegrond van Hindelopen uit de atlas van Schotanus 1664.
Hindelopen in de 18e eeuw (zeezijde)
Hindelopen in de 18e eeuw (landzijde)
Met dergelijke schepen fluiten noemde
men ze bevoeren de Hindeloopers de zeeën in vroeger eeuwen.
De aanblik van de eerste Friesche stad is niet uitlokkend, men kan zich
nauwelijks voorstellen, dat dit weleer een bloeiende zeehaven is geweest
die reeds in 1368 tot het Hanzeverbond behoorde, waar in 1615 over de
honderd grootschippers woonden, die handel dreven op Noorwegen. Indië en
elders en daar een veilige reê vonden en kostelijke haven; dat de kerk
die nu daar zoo eenzaam ligt aan 't einde van
't stadje, vroeger op een plein lag, terwijl gansche straten zich
uitstrekten naar de zeezijde, waar nu langs de breede dijkhelling niets
dan weide te zien is. Werkelijk is Hindeloopen eene stad van beteekenis
geweest die in de zeventiende en achttiende eeuw haar hoogste toppunt
van bloei heeft bereikt, doch na 1780 is door den oorlog met Engeland èn
door de omwenteling in ons eigen land de handel gaan kwijnen en
eindelijk geheel vervallen. Wel komen uit Hindeloopen nog altijd
onderscheiden koene zeelieden voor de groote vaart, doch in het stadje
zelf is geen handel meer en leven velen slechts van vischvangst, waarvan
de opbrengst in den omtrek gretige koopers vindt. Bovenal echter
belangrijk is het eigenaardige dat de Hindeloopere gekenmerkt heeft in
kleederdracht en huisraad, in zeden en gewoonten. Eene merkwaardige
proeve van de inrichting hunner huizen is te zien in eene kamer in ouden
stijl die nog aanwezig is, terwijl ook nog menige gevel op den vroegeren
bouwstijl wijst. Vooral aan de kleederdracht en wel bij uitnemendheid
der vrouwen, werd door deze veel zorg besteed.
Het priksledefeest, Hindeloopen.
Koning Albert van Zweden heeft 25 juli 1368 aan de inwoners van Staveren en Hindelopen zeer belangrijke handelsvoorrechten verleend. Zij mochten varen in 't Eijk van Denemarken en Schoonen en daar koopmansschap doen zonder hinder. Zij kregen de zeestraat vrij, om zelf alle zeevondsten te bergen en waar nodig werkvolk te winnen. Ook individueel wisten Hindeloper grootschippers aanzienlijke handelsvoorrechten van vreemde vorsten te krijgen. Bekend is het verhaal van Auke Wijbes (Wybes), die als eerste buitenlander, in het najaar van 1703 met zijn fluitschip de Newa opvoer naar het toen nog in aanbouw zijnde Sint-Petersburg. Czaar Peter in eigen persoon loodste zijn schip over de zandbanken en noode hem aan zijn dis, zonder dat de schipper aanvankelijk vermoede wie zijn hoge gastheer was. De vorst overlaadde hem geschenken en verleende hem belangrijke privilegiën voor zijn schip, dat nadien de naam Sint-Petersburg zou dragen. Verder kreeg hij bij elk volgend bezoek geschenken én voorrang om in de haven het eerst geholpen te worden, wat een hoop tijdwinst opleverde. Een recht overigens, dat daarna zijn zoon en vervolgens zijn kleinzoon Peter - die naar de Tsaar vernoemd was - erfden. Toen de laatste genoeg meende verdiend te hebben en het varen er aan gaf heeft hij het schip waarvoor dit privilege gold, de ''St. Petersburg'', niet verkocht, maar laten slopen, omdat hij het niet netjes vond om ook anderen in de aan de familie geschonken privilegiën te doen delen. Het grootste deel van het jaar bracht bijna geheel de mannelijke bevolking op zee door. Zelfs de burgemeesters waren in de regel tevens zeelieden, zodat herhaaldelijk de moeilijkheid dreigde dat in het naderende voorjaar de stad tijdelijk burgemeesterloos zou zijn. Tegen het einde van februari begon de uittocht naar Amsterdam waar de contracten afgesloten en de schepen reisklaar werden gemaakt. Bij het uitvaren werd eerst weer Hindelopen aangedaan van waar met kagen en tjalken de scheepsvictualiën aan boord werden gebracht. Na hun mannen op deze mee of overbrengers een eind weegs te hebben begeleid, keerden de vrouwen naar de stad terug. Zij hadden intussen van haar echtegenoten en zoons de zorg overgenomen voor de paar stuks vee die bijna iedere Hindeloper bezat en het lits of likshuis betrokken. Deze een of twee kamers en een zolder bevattende, zomerhuisjes waren achter de eigenlijke woning gebouwd, aan een der vele smalle waterwegen die dit Friese Venetië doorsneden en waarover het verkeer per boot of op witte dagen per prikslede grotendeels plaatsvond. De woningen zelf bleven in de zomermaanden gesloten, zodat de propere vrouwen haar pronkkamers gemakkelijk rein kon houden.
Over een Hindeloper visser, die in 1701 een gedicht maakte over de najaarsstormen op de Zuiderzee. De geschiedschrijver Andreas Tiara vertelt in zijn beschrijving van katholiek Friesland, dat de katholieken van Hindelopen, die in 1700 nog 10% van de bevolking uitmaakten, welgesteld waren en temidden van de protestanten in vrijheid leefden. Achter het huis van de pastoor in de Burren hadden zij een eigen kerkje ingericht en ofschoon volgens de wet dit niet zichtbaar mocht zijn vanaf de straat, hadden zij op het dak een houten klokkentorentje gezet. Voorspoed en rust kunnen nu heel gemakkelijk voor bepaalde mensen nadelig worden. Dit was het geval met de katholieken van Hindelopen, die zich geen opofferingen behoefden te getroosten om hun geloof te beleven maar ook in zekere zin met de gehele burgerij van het kleine handelstadje, dat in de 18e eeuw tot grote bloei was gekomen. Van verschillende zijden werd men gewaarschuwd om op zijn hoede te zijn en in de trant van die tijd voorspelde men, dat Gods toorn zou komen over een volk, dat niet meer ijverig was. Deze ernstige woorden, door dominees en priesters uitgesproken, maakten speciale indruk op de vissers. Men bracht allerlei gebeurtenissen in verband met de straffende hand Gods en bij de haven werd er lang over gepraat. Vooral de sterke najaarsstormen van 1701, die de Friese kust teisterden, werden beschouwd als een geesel van God.
Een visser heeft dit opgetekend
in een lied, een primitief stukje volkskunst dat in de huizen aan de
haard werd voorgedragen. De beschrijving begon met het verhaal van
de brand in het katholieke kerkje. Reeds een week lang was het
stormweer geweest: de dijken hadden het hard te verantwoorden en
hier en daar sloegen de golven over de dijkrug heen het land in. De
katholieken waren op zondag 16 oktober naar de kerk gegaan om voor
beter weer te bidden maar ze waren nog niet genoeg onder de indruk
gekomen van het geweld van de elementen. Onder de hoogmis ontlaste
zich boven het stadje een hevig onweer en de bliksem sloeg in in het
torentje. Maar de schout, die toevallig in de Burren was, kon de
mensen nog tijdig waarschuwen en zo werd een grote ramp voorkomen.
Maar laten wede dichter zelf aan het woord: Juist op des Heeren dag,
zoodat onze pastoor was bezig in de kerk, te stellen Gods woord
voor, zoo komt daar in de kerk, een man zeer hard geloopen,
het was onze majoor, en deed de kerkdeur open. Hij riep: „Kom volk,
kom uit! de toren is in brand!" voorwaar een groote schrik men in de
menschen vand.
Zoodat wij zagen daar matroosjes in de nood en klommen daar omhoog, daar kon geen schuit of boot bij haar daar komen niet, om haar daaruit te halen en velen door den dood, die moesten het duur betalen, wel veertig zielen dan, in deze groote nood die op het water daar, wegbleven in de dood de anderen, die er nog, toen in het leven waren zijn met een stuk van het wrak, gekomen door de baren.
|
Niets uit deze website mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt of op andere wijze gebruikt worden zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de samensteller.