In het archief der gemeente Kampen bevindt zich een geschreven „Publicatie", ondertekend door de laatste burgemeester der gemeente Schokland, G. J. Gillot, die door middel van dit stuk „aan de opgezetenen der gemeente bekend (maakt) dat op heden den 1 Maart 1859 bij hem is ontvangen eene missive van Z.E. den Commissaris des konings in de Provincie Overijssel inhoudende dat door de Minister van Binnelandsche zaken de ontvolking van het eiland Schokland is goedgekeurd met bepaling dat binnen vier maanden na de dagteekening dezes alle eigendommen moeten zijn afgebroken en weggevoerd." Het is een op het eerste gezicht weinig opmerkelijk document, typerend voor de eenvoud van dit armoedige eiland, weliswaar met een keurige hand geschreven maar besmeurd met enige inktvlekken en met slordige rekensommetjes bekrabbeld.

Toch vormt dit ietwat verfomfaaide stukje papier een stuk van historische waarde, moeten wij het zien als een symbolische streep, waarmede de eeuwenoude geschiedenis van een allermerkwaardigst eiland werd afgesloten. Een dikke en definitieve streep werd hier nog aan toegevoegd door Koning Willem III, toen Z.M. op 4 juli van hetzelfde jaar zijn handtekening zette onder het Koninklijk Besluit, waarbij aan burgemeester Gillot eervol ontslag werd verleend „met den 10 Julij aanstaande, als wanneer de gemeente Schokland zal ophouden te bestaan". „The rest is silence" zouden wij ook hier kunnen zeggen, ook al kreeg het eiland weldra nieuwe bewoners, in de vorm van een drietal gezinnen van kantonniers en een lichtwachter, die daar van waterstaatswege heen werden gezonden. De feitelijke Schokkers echter leefden sedertdien in de verstrooiing, voornamelijk in Kampen, Vollenhove en Volendam, waar het Rijk hen in hun levensonderhoud tegemoet kwam door het z.g. „Schokkergeld".Schokland — tot in het begin der 18de eeuw slechts onder de namen Ens en Emmeloord bekend was honderd jaar geleden een langgerekt, uiterst smal eiland.

Bij een lengte van circa 4 kilometer varieerde de breedte van 200 tot 600 meter. De 1 tot 2 meter dikke bovenlaag van klei bedekte een veenlaag van ruim 3 tot bijna 6 meter dikte, zodat het armzalige strookje grond bijkans vogelvrij was voor de saamgebalde krachten van wind en water, die er dan ook in de loop der eeuwen duchtig hun klauwen in hadden geslagen.
Bij het begin onzer jaartelling moet Schokland deel hebben uitgemaakt van een veel groter eiland, dat mede Urk en het legendarische Nagele zou hebben omvat en zich, ver bezuiden Ens, tot in het tegenwoordige Oostelijk-Flevoland zou hebben uitgestrekt. Het werd omspoeld door het zoete water van het Flevo-meer, waarvan de Romeinse geschiedschrijvers gewagen.

Vermoedelijk is dit eiland tussen de 4de en 10de eeuw in drie kleinere uiteengevallen: Urk, Nagele en Emmeloord met Ens. Van het dorp Nagele, dat in elk geval nog tot in de 13de eeuw moet hebben bestaan, vinden wij in latere eeuwen geen gewag meer gemaakt, tenzij dan als een stenige ondiepte, de „Nagel" of ook het „(Urker) Kerkhof" genoemd, waar de vissers hun netten op scheurden en waarvan zij, in de tweede helft der 18de eeuw, een kerkkandelaar en een doopvont van Bentheimer steen mee naar Schokland brachten. Dit laatste heeft aanvankelijk op de begraafplaats van Emmeloord gelegen en later in het r.k. kerkje aldaar een bestemming gevonden. Het bevindt zich thans nog in de r.k. kerk te Ommen, waar in 1861 de, wegens de ontruiming afgebroken,kerk van Emmeloord, was herbouwd, maar in 1939 door een modern kerkgebouw is vervangen.

Het eiland Ens en Emmeloord is na de 13de eeuw voortdurend kleiner geworden om in onze eeuw, in een merkwaardige speling van het lot, niet door het water der Zuiderzee maar door het nieuwe land van de Noord-Oost-Polder te worden verzwolgen. Tot in de Napoleontische tijd hebben de beide helften van het eiland bij voortduring verschillende heren gediend. Wat Ens betreft tasten wij eeuwenlang in het duister, tot wij het in 1407 voor het eerst op een Overijsselse schattinglijst aantreffen. Vermoedelijk is het hierna voorgoed tot Overijssel blijven behoren, ook al wekt Geeraerdt Brandt in 1666 enige twijfel door een vermelding in zijn „Historie der vermaerde Zee- en Koopstadt Enkhuisen". Volgens hem zou n.l. omtrent 1470 Hertog Karel de Stoute „de Eylanden van Urk, en Ens met Emeloort" aan Doopvont van bentheimer zandsteen, door Schokker vissers op „de Nagel" opgehaald, thans in de r.k. kerk te Ommen zijn gunsteling, de Enkhuizer burgemeester Gerrit Entszoon, hebben geschonken.

Eerst meer dan een eeuw later komen wij de naam van Ens weer in de stukken tegen; in 1585 blijkt dat Ens tot Overijssel behoort, doordat de staten van dat gewest in genoemd jaar de schattingen zijner inwoners verlichten. Gemakkelijker vallen de vele bezitsveranderingen van Emmeloord na te gaan, al vertoont ook hier de historie enige vervaagde bladzijden en moeten wij beginnen met als waarschijnlijk aan te nemen dat het, tezamen met Urk, in 968 in het bezit der abdij van Elten kwam. In dat jaar schonk Keizer Otto I, de Grote, aan dit Benedictijner nonnenklooster in volle eigendom al hetgeen Wichman, graaf van Hamelant van hem in leen had bezeten „in territorio Urck inpago Salo". In 1280 zouden dan Urk en Emmeloord  welke namen men na omstreeks 1200 enige eeuwen lang steeds als die der Dioskuren tezamen genoemd ziet  door de toenmalige abdis aan Graaf Floris V van Holland zijn afgestaan. Aanvankelijk treden dan, als leenmannen der graven van Holland, afwisselend de heren van Kuinre en die van Voorst op, in 1475 opgevolgd door het Utrechtse geslacht Zoudenbalch.

In 1660 verkocht de toenmalige baljuw, Jonker van der Werve, Urk en Emmeloord aan de stad Amsterdam, die voor haar scheepvaart veel belang had bij het behoud der eilanden. De scheiding tussen een Hollands noordelijk en een Overijssels zuidelijk deel van Schokland bleef voortduren tot, tijdens de Bataafse Republiek, in 1798 het gehele eiland werd ingedeeld in het Departement van de Oude IJssel. Wel werd in 1801, met de terugkeer der oude provincienamen en -grenzen voor de departementen, de Schokker eenheid opnieuw verbroken, echter slechts voor enige jaren. Het Koninkrijk Holland herenigde in 1806 en nu voorgoed de beide delen van het eiland, dat voortaan in zijn geheel tot Overijssel zou blijven behoren.
Schokland werd nu ook tot gemeente verheven; „maire" werd de opzichter van de waterstaat E. P. Seidel, dezelfde die in 1789 voor het eerst het eiland in kaart had gebracht. Schoklands verdeeldheid gedurende zoveel eeuwen heeft ook haar stempel gedrukt op het dialect zijner bewoners. Volgens Prof. G. Mees Azn., die in de Overijsselsche Almanak van 1847 een even uitgebreide als gedegen studie aan Schokland wijdde, zou de Emmeloorder taal vrij veel van die van Ens verschild hebben en de eerste meer van de plat-Hollandse, de laatste meer van de Overijsselse uitspraak hebben gehad.

Op godsdienstig gebied was er al evenmin eenheid tussen de beide delen. Was het noorden altijd rooms-katholiek gebleven, in het zuiden had de hervormde religie de overhand. In een bijlage bij zijn, reeds genoemd, artikel geeft Prof. Mees interessant cijfermateriaal over de bevolking van Schokland in haar samenstelling van 1840. Hieruit blijkt, dat de totale bevolking in dat jaar 695 zielen telde, waarvan 506 het r.k., 189 het hervormde (gereformeerde) geloof aanhingen. Van de 415 bewoners van Emmeloord behoorden 404 tot de r.k., 11 tot de hervormde kerk. Het zuidelijk deel had toen twee buurten: de Middelbuurt (Ens) telde 203 bewoners (waarvan 85 r.k. en 118 herv.), de (in 1855 ontruimde) Zuiderbuurt 77 bewoners (waarvan 17 r.k. en 60 herv.). Onjuist acht ik de, een enkele maal aan de dag tredende, veronderstelling, dat Emmeloord en Ens zich ook in de klederdracht hunner bewoners van elkaar zouden hebben onderscheiden. Wel zijn na 1800 twee vrij uiteenlopende klederdrachten waargenomen, In die jaren maakte de kleurrijke dracht, met de Markens aandoende blauwe cylindermuts der vrouwen, geleidelijk plaats voor een eenvoudiger dracht, beïnvloed door die van het vasteland en zowel denken doende aan de Noord-Veluwse drachten als aan die van Volendam.

Het schijnt nu, dat deze verandering zich in het zuiden sneller dan in het noorden heeft voltrokken; men zou dit althans mogen opmaken uit een passage in het dagboek van de pionier van de Haarlemmermeer, Mr. J. P. Amersfoordt (thans in het bezit der gemeente Haarlemmermeer), die op 15 augustus 1851 het eiland per boeier bezocht. De bewuste passage luidt aldus: „De dragt der inwoners in het midden van Schokland wordt gelijk aan die der Geldersche kust, die van Emmeloord blijft gelijk aan de dragt van Marken." Zo ooit een musicus er toe komen zou een Schokker symfonie te componeren, dan zou hij hierbij onontkoombaar gebonden zijn aan twee hoofdthema's: angst en verbetenheid.

Angst voor de najaars  en winterstormen, die de waterwolven over het bijkans onverdedigbare strookje land heen joegen en het tot vier miniatuureilandjes reduceerden, die met name in de rampspoedige februarimaand van 1825 hun slag sloegen, 26 woningen totaal vernielden, 70 zwaar beschadigden en slechts 7 in bewoonbare staat achterlieten, 5 volwassenen en 8 kinderen de dood in dreven, altaar en banken uit de kerk van Emmeloord rukten en 1800 palen uit de oostelijke zeewering wegsloegen om daarmede, bijna 20 KM. oostwaarts, in het overstroomde Mastenbroek een aantal boerderijen te vernietigen. Angst voor de winterse koude, die het water rondom deed stollen en kruien, het enige bestaansmiddel van bijna de gehele bevolking, de visserij, maanden achtereen lam legde en hongersnood bracht in de, vaak geheel van brandstof verstoken, krotten. Maar ook verbetenheid, een hardnekkig zich vastklampen aan dat smalle reepje geboortegrond, dat hen die de kans geboden werd het te ontkomen van een knagend heimwee vervulde en onweerstaanbaar naar zich terug trok.

De Kamper Courant, die in mei 1836, aanvankelijk als Kamper Weekblad, ging verschijnen, vermeldde reeds in zijn eerste jaargang de vernieling van een viertal woningen door een Oosterstorm, om daarna jaar in jaar uit aan beden om hulp in de nood ruimte te bieden. Hulpcommissies, soms door particulier initiatief tot stand gekomen, een andermaal uitgaande van de gemeentelijke overheid van Schokland of van het provinciaal bestuur, volgen elkaar op en in een brief van 10 december 1839, gepubliceerd in de Kamper Courant, schrijft burgemeester Gillot de beklemmende woorden neer: „Men groet elkander des morgens met de vraag: zouden er ook dooden wezen?" Het verblijf van drie en later vier gezinnen op het verlaten eiland, dat van 1859 tot 1941 heeft geduurd, en dat van de Schokker bannelingen" in Kampen (Brunnepe), Vollenhove en elders, het zijn geschiedenissen apart.

De kerk van Ens op Schokland, 1729.

Kleding van de burgerij van Emmeloord, 1787.

Schokker met druilmast en sprietzijl van C. Groenewegen.

Schokker voor de haveningang van Enkhuizen van G.J. Vis.

Voormalige hervormde kerk en pastorie van de Middelbuurt Ens 1924

Schokland 1807.

De belangrijkste bron van inkomsten voor Schokland was de visserij. De Schokker vissers leverden een voortdurende strijd tegen het water. Velen verdronken op de Zuiderzee. Zo schreef de pastoor op 19 februari 1807 in het begraafboek van de kerk: Geachte lezer! In de kou en temidden van zware stormen, die gisteren waren ontstaan, zijn zeven mannen met bootjes weggevaren naar de oostelijke oever van het Flevomeer. Zij zijn, uitgeput door de vermoeienissen of verstikt door het water, jammerlijk omgekomen. En dat, terwijl zij sinds Pasen van het afgelopen jaar niet meer hadden gebiecht! Het betreft Bruno Piets Zul, die bij ons begraven ligt; Joannes Pieters van der Molen, die in Ens is begraven; Jacob Jansen Coridon, een oude man van meer dan 70 jaar, die met zijn zoon Everhardus en Jacobus Jansen Kok is begraven in Doornspijk bij Elburg; en tenslotte Jacob Gerrits, bijna 70 jaar oud, en zijn zoon Joannes, 40 jaar oud, die als kind van een niet-katholieke moeder zijn hele leven nog nooit heeft gebiecht. De lichamen van deze twee mannen zijn tot op heden niet geborgen.

Hier is goed op te zien dat Schokland in der loop der jaren steeds kleiner werd.

Links boven: Schokland toen en Rechts onder: Schokland nu.

Tekening van Schokland met de loopplank. 1845.

●●●

Invasie van schuldeisers.

OVER één ding waren Louwe en Kobus het zo even op die loopplank van harte eens, ondanks alle narigheid willen ze niet weg. Trouwens waar halen ze het geld voor een verhuizing voor een ander huis in een andere woonplaats vandaan. Zelfs de herinnering aan winters als die van 1830 en 1838 weegt niet op tegen de liefde voor hun geboortegrond. De winter van 1838, toen heerste er grote nood op het eiland. Evenals in 1830 werd een dringend beroep om hulp op de inwoners van Kampen gedaan. En burgemeester G.J. Gillot, schreef;

Niet alleen zitten de mensen in bitterste nood, 100 haarden zonder brandstof, 500 mensen zonder een bete broods. Men vraagt elkander ’s morgens zouden er ook doden wezen.

Inderdaad de ellende schreide ten hemel. De schepen waren reeds lang geen eigendom van de vissers meer. Die hadden zij te gelde moeten maken om er voedsel voor te kunnen kopen. Hun eigen schepen huurden ze nu van de nieuwe eigenaren die eenmaal per jaar hun geld kwamen halen. Dan was er een invasie van schuldeisers op het kleine eiland en maar al te dikwijls konden die schulden niet worden betaald.
In de zomer van 1838 werd het nog erger. De visserij leverde niets op. De vissersgezinnen verkochten hun huisraad tot potten en pannen en bedden toe. Tenslotte werd zelfs het vissersgereedschap verkocht zodat de commissie voor de noodlijdenden op Schokland melden moest: "Wanneer het de Voorzienigheid mocht behagen dat er nog visch in de zee mocht komen zij ook buiten staat zijn hun brood te verdienen"

De uittocht begint.

Zo naderde het einde van Schokland met grote schreden. En eigenlijk ziet Louwe Harms Sul de noodzaak van de ontruiming ook wel in. Daarom sputtert hij wel tegen, maar hij en zijn medevissers veroorzaken geen relletjes, wanneer enkele maanden later voor ieder van hen de fatale dag is aangebroken. De uittocht begint en in de loop der komende maanden rapporteert burgemeester Glllot:

"Klaas Koridon is vertrokken met zijn gezin naar Kampen, Willem Zalm met vrouw is vertrokken naar Vollenhove. Alle de afkomende materialen zijn Deels verkogt naar de vaste wal vervoerd en Rest verbrand. Zoo staat naar mijne wijze van zien dat Klaas Koridon en Willem Zalm aanspraak hebben op enige gelden"

Alie Veldhuizen, berichte dat haar familie 'De Familie Heinen, naar Spankenburg vertrokken zijn. Alie verteld: "We worden nog steeds ‘nageslacht van sjokker-Heinen’ genoemd. (dwarse moppen)"

De burgemeester krijgt zijn zin. De Commissaris des Konings stelt een schadevergoeding vast die kan variëren van 20 tot 100 gulden ... En burgemeester Gillot verantwoordt de uitbetaalde gelden. f 56- Jan Stroeve, f 100,- om te verhuizen en een schuitje dat hij a contant gekogt heeft te betalen. f 62- Maria Toeter, Weduwe Gerrit Kluzien f 50,- om af te breken en te verhuizen."

De een na de ander vertrekt. Het eiland wordt steeds leger. Telkens liggen er schepen voor de wal telkens vindt er afscheid plaats wordt het vertrekkende scheepje door napratenden van het eiland nagestaard aldus de heer G. van der Heide hoofd van de archeologische afdeling van de Wieringermeer-directie in een artikel in de Kamper Almanak voor 1958/1959. "Zij varen af naar Kampen, Vollenhove, Urk naar Volendam en Marken. Er gaat een gezin naar Nijverdal een naar Goor. De inwoners van Kampen kennen nog wel de Schokkerbuurt waar huisjes stonden die ten dele uit afbraak van het ontruimde de Schokland waren opgetrokken".

De r.k. kerk van Emmeloord (de noordelijke helft van Schokland) was rooms de zuidelijke protestant, werd al in 1858 afgebroken en vertimmerd in de kerk van Ommen. Ze was pas in 1842 gebouwd. Trouwens ook de hervormden kregen nog in 1834 een nieuwe kerk het is het gebouwtje op de Middelbuurt, waarin thans het museum is ondergebracht. Deze kerkbouw is te merkwaardiger omdat het na de ramp van 1825 al duidelijk was dat het eiland niet meer tegen de zee te verdedigen was, terwijl ook de economische omstandigheden zodanig waren dat herhaaldelijk oproepen in de bladen verschenen tot steun aan de arme vissersbevolking. Maar het lot wilde dat juist in het jaar van de evacuatie een officieel rapport berichtte: 'De visscherslieden hebben zo een gezegend voorjaar van verdiensten als in geen twintig jaar bekend is'. Ja dan wordt het scheiden wel dubbel zwaar . .

Leeg eiland.

In juli 1859 is de ontruiming geheel voltooid. Burgemeester Gillot is de laatste die vertrekt. Op 10 juli wordt hij eervol ontslagen als burgemeester van Schokland. Op diezelfde dag houdt de gemeente Schokland op te bestaan. Een dag later draagt ex-burgemeester Gerrit Jan Gillot per proces-verbaal allerlei gemeentelijke stukken papieren bescheiden en roerende goederen over aan de gemeente Kampen. Daaronder bevinden zich twee handbrandspuiten met 13 emmers een vlag met vlaggestok, f 272,51½ aan contanten, een sabel met schede en het onderscheidingsteken van de burgemeester ...

Maar het eiland Schokland blijft bestaan als vluchthaven voor schippers en vissers. Als nieuwe bewoners komen er zich de gezinnen vestigen van de havenmeester de lichtwachter en de kantonnier. Op het lege eiland waar bijna alle bebouwing is afgebroken en verbrand staan nog slechts de kerk en pastorie op de Middelbuurt, enkele huizen en een paar schuurtjes op Emmeloord, en een woning op de Zuidpunt. Later komen schippers en vissers er fourageren in kleine winkeltjes. De kerk dient van tijd tot tijd als onderdak voor dakwerkers, maaiers en rietsnijders. Ze slapen in kribben langs de wanden. Onder een grote bakstenen schouw kunnen ze zich warmen en hun potje koken. Soms slaan bij zware storm dan nog de golven van de opgezweepte Zuiderzee, hoog over kerk en huizen heen, maar in 1933 wordt de zee een meer en zeven jaar later wordt de dijk van de Noordoostpolder gesloten. Dan wordt Schokland een  eiland midden in het nieuwe land, een eiland waarvan de laatste grenzen thans nog worden aangegeven door een beplanting van wilgjes meidoorn en vogelkers.

Men kent de verdere gang van zaken, dijkaanleg droogmaking van de NOP, toevoeging van het eiland aan de Noordoostelijke Polder restauratie van de gebouwen, beplanting van het eiland opening van een museum, conservering van herinneringen aan de tijd toen er in 1840 148 huizen stonden waarin 695 Schokkers woonden, van wie er 141 als vissers met ongeveer 50 schepen hun brood probeerden te verdienen, op de Zuiderzee. Die zee had duizend jaar aaneen, zoals uit de onderzoekingen blijkt steeds meer van het broze eiland opgeslokt, totdat tenslotte een loopplank(!) de buurten verbond waar de Vissers, de Suis, de Klappes, Butert, Botters, Bapes, Konters, Dienders en Kluisjens, in hun typische houten huisjes woonden. En waar nu de trekkers brommen over de immense kavels, deinden toen
de golven die de vissersschuiten van Schokland droegen.

Na de ontruiming van Schokland in 1859 werden op de Middel- of Molenbuurt (ook wel Ens genaamd) iepen geplant. Onder hun lommer gaat de vroegere kerk schuil die thans als Oudheidkundig Museum voor de Noordoostpolder is ingericht. Aan de voet van de terp staat nog een restant van de houten zeewering, die eens dit deel van Schokland beveiligen moest tegen de zee. Thans lijken de palen een verdediging van het Schoklandse verleden tegen het omringende nieuwe land.

LC-1941 07 04. De laatste eilandbewoners maaien het gras op Schokland. Rondom vallen de gronden droog zoodat men het oude gebied reeds moeilijk bereiken kan.

De linkerwoning is van Havenmeester Spits.

Natuur Historisch Museum. Schokland.

Zuidpunt van Schokland.

Home