URK, EILAND IN DE ZUIDERZEE.

| 1 | 2 | 3 |

Waar al meer dan duizend jaren. In de zee een heuvel stond. Rustig in de woênde baren. Daar is mijn geboortegrond.

Dit is het begin van het Urker volkslied. Meer dan duizend jaar werd Urk omringd door water. Deze binnenzee veranderde met zekere regelmaat van naam. Zo heette het Flevomeer, Almare, later Zuiderzee en nu IJsselmeer. Urk, een oude keileembult in de voormalige Zuiderzee.

Urk,1773.

Urk 1900.

Op 3 oktober 1939 — burgemeester G. Keijzer van Urk en zijn ambtgenoot mr. Krijger van Lemsterland elkander de hand reikten. Het zou niet zo maar een handdruk worden, van twee collega's die elkaar begroeten, maar een van historische en symbolische betekenis. De twee burgervaders bevonden zich op een plank, inderhaast geschoven over een brok verse aarde welke, een ogenblik tevoren, door een enorme grijper, uit het water was getild en neergestort in de smalle stroom, die zich wrong door het laatste gat in een nog vormloze dam.
Die stroom was de laatste stuiptrekking geweest van het water dat, en minuut tevoren nog, Urk scheidde van de vaste wal. Die dam verbond van nu af aan de gemeenten der beide ambtsdragers. Urk was een deel van het vasteland geworden. Aan een eeuwenlang bestaan als eiland was een einde gekomen. Het was feest op Urk, de vlaggen konden zich ontplooien en mochten vrolijk wapperen, want waarom zou men treuren nu de  knoop gelegd was, die van twee, naar elkander reikende, banden één  had gemaakt, een band met de vaste wal, die nieuwe bestaansmogelijkheden opende, zonder de oude af te snoeren. Urk bleef immers tevens zijn ligging aan het water behouden, zijn vissers bleven immers uitvaren over het IJsselmeer, dat zeven en een half jaar eerder nog een zee de Zuiderzee geweest was, en verder, de Noordzee op, naar Doggersbank en Duitse en Deense kust. De Urker visser zit niet bij de pakken neer. Hij moderniseert zijn vloot, hij vervangt zijn schokkers en botters door stalen kotters, zijn zeilen door motoren, hij rust zijn vaartuig uit met echolood en radar, hij zet zijn nylonnetten uit op nieuwe visgronden. Wat zal hem kunnen deren, hem de voortvarende en stoutmoedige visserman van de oude Zuiderzee!

Zijn vlaggetjesdag zal een gebeurtenis in den lande worden, een trotse manifestatie van een trots zeemansvolk, dat een vissersvloot zal tonen, zoals de oude Zuiderzee er nog geen gekend heeft. Het zal dit najaar wel weer feest zijn op Urk. Maar een groter en grootser feest zal ons over twee jaren te wachten staan. Want in 1966 zal het duizend jaar geleden zijn, dat Urk voor het eerst in een keizerlijk document als eiland werd genoemd en Urk zou Urk niet zijn als het dat historische feest niet zou vieren. Daar mag een "alleve dikkop" op gedronken worden.

In 1412 echter schept de Hollandse graaf Willem VI enige klaarheid door, kort achtereen, zijn naam te geven aan een tweetal acten van belening. Zo verklaart hij allereerst, op 6 april 1412, dat „voor ons gecoomen is her Diere van Zwieten ridder ende heeft ons opgedragen ende te goede gescouden tot behoeff ons geminden Harmans van Kuynre die heerlichhede van Orck ende van Emelwerden... toetestaan also groot en alzo cleyn als hi voirtijds die vercreech van grave Harman van Kuynre, Harmans vader... behoudelic altois onss, der vrouwen van Voirst en ene yegelicken siins rechts ..." Nog geen vier maanden later, op 31 juli 1412, bekrachtigde graaf Willem met zijn handtekening de acte waarbij ook Johanna vrouwe van Asperen en Voerst die eerst vier jaren tevoren vrouwe van het zuidelijk deel van Urk en half Emelweerd geworden was ten behoeve van Herman (III) van Kuinre afstand deed van haarrechten op Urk en Emmeloord.
 

Het was keizer Otto I, de Grote, die in het jaar 31 van zijn regering, het vijfde van zijn keizerschap  dat was in 966 besloot „de helft van een zeker eiland in Almere, dat Urck genoemd wordt, en al wat ligt aan de overzijde van de rivier de Nakala, tot aan Vunninga" te schenken aan het klooster van Sint-Pantaleon te Keulen. Een afschrift van de desbetreffende in het Latijn geschreven oorkonde is o.a. opgenomen in het „Oorkondenboek van de graafschappen Gelre en  Zutfen", samengesteld door mr. L. A. J. W. Baron Sloet. Dat keizer Otto slechts de helft van Urk aan het Keulse klooster afstond, vond zijn oorzaak in de omstandigheid, dat alleen dat deel van het eiland tot zijn domein behoorde. Het overige gebied had hij  reeds omtrent 950 in leen gegeven aan Wichman, graaf van Hamaland of Hamelant (een graafschap, dat zich ongeveer tussen Deventer en Zutfen enerzijds en Amersfoort anderzijds over de Veluwe heeft uitgestrekt). Deze graaf Wichman stichtte omstreeks diezelfde tijd, nabij Eken, een Benedictijner klooster voor adellijke jonkvrouwen, gewijd aan Sint-Vitus, waar zijn dochter Luitgaarde de eerste abdis  van werd. Het zal ongetwijfeld met volledige instemming van zijn vrome leenman zijn geweest die immers voordien reeds de inkomsten ervan aan de abdij had gegeven toen keizer Otto in 968 in volle eigendom aan het jonge klooster afstond: al hetgeen Wichman van hem in leen en hijzelf in eigendom had bezeten „in territorio Urck in pago Salo"  d.w.z. in het gebied van Urk in de gouw Salland „in welke zaken het ook geweest zij, als in slaven van beiderlei kunnen,  in gebouwen, landen, bebouwd en onbebouwd, weiden, beemden, bosschen, wateren, watergangen, inkomsten, zoo die reeds opgezocht zijn of nog opgezocht zullen worden.  Hierenboven al 'tgeen de voornoemde graaf tot dezen dag toe te leen  en wij in eigendom bezeten hebben in 't graafschap Nardincland ( Nog altijd verloochenen hunne Westelijke naburen, de Gooierskinderen van Nardincland, in hunne taal hun Frieschen oorsprong niet, al hebben zij die later ook met eene meerderheid van Frankische bestanddeelen vermengd.) en alle zaken en landgoederen, die in 't graafschap van Hamaland tot de openbare schatkist behooren." Oorspronkelijk moet Urk deel hebben uitgemaakt van een veel groter eiland, dat zich tot in het tegenwoordige Oostelijk Flevoland zou hebben uitgestrekt en dat tevens Schokland en het legendarische Nagele zou hebben omvat. Het bestaan, omtrent het begin onzer jaartelling, van dit eiland, omspoeld door het zoete water van het Flevo-meer, waar Romeinse geschiedschrijvers van gewagen, mag wel als vaststaand worden aangenomen. Vermoedelijk zal het tussen de  4de en 10de eeuw in drie kleinere eilanden uiteengevallen zijn.

Kaart van het eiland Urk in 1789, tekening van J. Schilling.

Het kan hier niet de plaats zijn om de geschiedenis van Urk oorspronkelijk ook voorkomend onder de namen Urch, Orch of zelfs Orkel die tot het einde der 18de eeuw nauw verweven geweest is met die van het noordelijk deel van Schokland toen nog slechts bekend als Emmelwerth, Emelweerde, Emelwoerden, Emlairde, Emelort of andere, min of meer in spelling afwijkende namen door de eeuwen heen te volgen. Te vele geslachten  waaronder die van  Kuinre, Voorst en Zoudenbalch wel als de meest bekende mogen worden genoemd  hebben korter of langer tijd de gebieden van  Urk en Emmeloord onder hun beheer gehad. Met een enkele greep uit een historie van vele eeuwen zal hier dan ook moeten worden volstaan. Met name tot het jaar 1412 lijkt met het leen dezer heerlijkheid nogal vreemd te zijn omgesprongen. In archieven bewaard gebleven stukken uit die eeuwen, bieden ons in hun totaliteit een wel zeer troebel beeld. Af en toe zien wij zelfs heren van Kuinre en van Voorst gelijktijdig als leenman optreden. In 1412 echter schept de Hollandse graaf Willem VI enige klaarheid door, kort achtereen, zijn naam te geven aan een tweetal acten van belening. Zo verklaart hij allereerst, op 6 april 1412, dat "Voor ons gecoomen is her Diere van Zwieten ridder ende heeft ons opgedragen ende te goede gescouden tot behoeff ons geminden Harmans van Kuynre die heerlichhede van Orck ende van Emelwerden... toetestaan also groot en alzo cleyn als hi voirtijds dievercreech van grave Harman van Kuynre, Harmans vader... behoudelic altois onss, der vrouwen van Voirst en ene yegelicken siins rechts ..." Nog geen vier maanden later, op 31 juli 1412, bekrachtigde graaf Willem met zijn handtekening de acte waarbij ook Johanna vrouwe van Asperen en Voerst die eerst vier jaren tevoren vrouwe van  het zuidelijk deel van Urk en half Emelweerd geworden was ten behoeve van Herman (III) van Kuinre afstand deed van haar rechten op Urk en Emmeloord.  

Het plukken van de ansjovisnetten aan de haven.
 

Urk 1930.

Op een groot deel van het Nederlandse platteland wordt dialect gesproken. En ook op Urk. Maar terwijl de dialecten op het platteland in elkaar overvloeien vormt Urkers in figuurlijke zin een eiland. Het Urker dialect wordt alleen op Urk gesproken en is nauwelijks verwant aan andere dialecten. Dit kan verklaard worden uit het isolement van de bewoners. De Urker bevolking spreekt dan ook van 'Ik kom van Urk' of 'Ik woon op Urk' in plaats van 'Ik kom uit Urk' of 'Ik woon in Urk'. Over de geschiedenis van het Urker dialect is weinig bekend.  De oudst bewaard gebleven teksten die in het Urkers zijn geschreven dateren van omstreeks 1870. Eén ervan betreft het verhaal over de gelijkenis van de verloren zoon dat uit de Bijbel was overgenomen. Het Urker dialect zelf is natuurlijk al veel ouder. Er zijn taalkundige onderzoeken gedaan naar het Urker dialect. In 1874 en 1875 werd er voor het eerst gepubliceerd over het dialect. Na enkele artikelen van de Urker onderwijzer Klaas Koffeman volgden meer onderzoeken. Vooral naar specifieke woorden die alleen in het Urkers voorkomen, bijvoorbeeld; taote (vader), mimme (moeder), buie (vriend) en poesen (zoenen). Het Urkers klinkt uniek. Het dialect kent 10 vocalen - (samengestelde) klinkers - die in een korte en een lange vorm voorkomen. Dit verschil in lengte is bepalend voor de betekenis van een woord.

Enkele typische Urker uitdrukkingen zijn:

Je moeten de skapen skeren nor se wolle eawen.
Je moet de schapen scheren naar ze wol hebben.
Drie keer zal kabel ouwen.
Drie keer zal de kabel houden.
Een gewoente wort wet.
Een gewoonte wordt wet.
Je moeten niet alle soorten nor je eagen skatten.
Je moet niet alle soorten naar je eigen schatten.
Geborsten kommetjes stoon et langste in et blad.
Gebarsten kommetjes staan het langst op het blad.

Net als in het Nederlands vinden er aanpassingen plaats in het Urker dialect. Engelse woorden bijvoorbeeld, worden door de Urkers eigen gemaakt en op eigen manier uitgesproken. Het dialect past zich ook aan aan de tijd waarin we leven. 100 jaar geleden werd er anders gesproken dan nu.

Eiland af.

Voor de Afsluitdijk.

Toen de Afsluitdijk klaar was.

De dominee van Urk.
Die zou op Schokland preêken.
Door 't razen van de zee.
Had hij zijn tekst vergeten.

    O, oven, o oven!
    Bak onder, bak boven.
    Bak plat, bak rond.
Bak alle menschen naar den mond.

Naast de visserij vormt de scheepsindustrie een belangrijke poot van de Urker economie. De scheepsindustrie heeft door de tijd ook invloed gehad op de invulling van de Urker haven. In 1840 bouwden Urker scheepsbouwers de eerste werf in de haven. Deze scheepswerf lag recht tegenover de haveningang. Voordien werden de schepen in Kuinre, Echten, Huizen of Enkhuizen gebouwd. In de beginjaren werden de ambachtslieden bij andere scheepswerven "geleend". Op Urk waren genoeg leerjongens voor de scheepsbouw want er was voor de meeste keuze uit drie beroepen: aan boord van een Urker botter, zich verhuren op de loggervloot of aan de slag als leerjongen op de werf.

Na de vergroting van de haven in 1856 werd in 1862 begonnen met de bouw van een tweede werf. Deze werd in 1882 overgenomen door Louwrens Metz. In 1877 werd een derde werf aangelegd in de Urker haven. In dat jaar werd ook het havencomplex verder uitgebreid en uitgediept.. De schepen, botters, waren van hout en werden met de hand gebouwd. De prijzen voor een nieuwe botter varieerden van 3.600 tot 4.500 gulden (€ 1634 - 2042). Hierbij kwamen nog de kosten voor rondhout en het tuig, circa 600 gulden (€ 272). De derde werf is ook nu nog in gebruik voor het restaureren van oude botters.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn veel schepen door de Duitser gevorderd. Slechts enkele schepen zijn teruggekeerd. Na de oorlog kwam de vraag naar stalen schepen pas echt op gang, hoewel een enkeling nog een houten botter liet bouwen. De schepen werden ook steeds groter. De eerste op Urk gebouwde stalen kotter was circa 13 meter lang, nu worden er schepen van meer dan 40 meter gebouwd. Deze komen van een moderne werf die Metz in 1975 aanlegde.

Dat het na de oorlog goed ging met de Urker visserij was tegen de verwachting van de planologen. Vanwege de afsluiting van de Zuiderzee voorzag men het einde van de visserij. Urk lag niet meer aan zee en het IJsselmeer bood geen bestaansrecht. De veronderstelling was dat de Urker vissers moesten verhuizen naar andere delen van Nederland of zelfs emigreren..
Een paar Urker families hebben toen het geluk elders beproefd. Sommigen vertrokken naar Den Helder en Scheveningen, anderen emigreerden naar Zuid-Afrika. Maar na enkele jaren keerden de eersten al weer terug op Urk.

De achterblijvers bleven gewoon vissen op het IJsselmeer en de Noordzee. Vooral met de Noordzee vloot ging het goed, deze vloot breidde zich snel uit. De kotters die op de Noordzee visten werden door de ontwikkeling in de visserij steeds groter en sterker. Dit gaf echter problemen in de Urker haven, de vloot kon bijna niet meer afmeren. De Noordzee vloot verdubbelde tussen 1949 tot 1963 van 51 naar 110 schepen. De IJsselmeervloot bestond uit ruim 70 schepen.

Daarom begon de gemeente in 1961 met het maken van plannen voor een nieuwe haven. Deze haven zou aan de westzijde van Urk komen, noordelijk van de vuurtoren. De nieuwe haven werd groots aangepakt. In het plan was langs een 5000 meter lange kade voldoende ruimte voor vissersschepen. Ook voor de visafslag en de industrie werd veel ruimte gereserveerd.

Deze plannen riepen veel weerstand op onder de bevolking. Voor de uitvoering ervan en de aanleg van de ontsluitingswegen voor de haven moesten veel woningen worden gesloopt. Ook tegen de locatie van de haven werd door de bevolking geprotesteerd. De haven zou vanaf de vuurtoren langs de dijk richting Lemmer aangelegd worden. Bovendien zou het aangezicht van Urk volledig veranderen. Mede door het verzet van de bevolking en druk vanuit Den Haag is dit plan in de prullenbak beland.
Overigens werd de haven pas in 1974 bezit van Urk, voordien was Rijkswaterstaat eigenaar. Het grootste deel van de vloot ligt tegenwoordig in Lauwersoog, Harlingen en Den Helder.

Urkervissers.

Zicht op de havenmond.

 Oude bedstede.