Op één van de laatste reizen van Amsterdam naar Lemmer stond Tiemen Bouwhuis, onder de brug op het dek uit te kijken naar het licht van Urk. Dit licht was zwaar afgedekt, maar onder normale omstandigheden toch wel waar te nemen. Hij kon het echter niet ontdekken en gezien de draaitijd vanaf de Hoek van het IJ moest het zichtbaar zijn. Plotseling zag hij het bewuste licht, maar dan wel aan bakboord en dat kan niet als je op Lemster koers ligt. Hij is toen naar boven gegaan en maakte zijn bevindingen aan de kapitein kenbaar. Deze repliceerde dat hij goed op koers lag, maar werd bij nader inzien toch wat onzeker. Tenslotte kwam ook hij tot de conclusie dat Urk aan de verkeerde kant zat. Hoe kon dit; goed op koers en Urk aan de verkeerde kant?

Welnu; in de stuurhut zaten ook wel eens passagiers, zo ook toen en één van hen had een jutezak bij zich waarin een aantal zagen zaten om te ruilen tegen eten in Friesland. Eén zaag is al voldoende om het kompas te ontregelen, laat staan een zak vol. De man werd naar de kajuit onderdeks verbannen met medenemen van zijn handel en heeft de rest van de reis staande doorgebracht. Het schip werd bijgedraaid en kwam weer op de juiste koers naar Lemmer.

8 januari 1945

Dan komen we nu aan de laatste, helaas rampreis van dit 68 jaar oude schip. We volgen het verslag van de toen 22 jaar oude Tiemen Bouwhuis.

Tiemen, hier als 5 jarige knaap.

"Die avond, toen we uit Lemmer vertrokken zat er vorst in de lucht, je kon het ook merken aan een zeer dun oostelijk windje. Yme Bosma en ik hadden wat extra eten meegenomen, want je weet nooit hoe snel er ijs is en hoe lang een reis duurt met ijsgang. Het was een koude, heldere nacht en de reis ging voorspoedig. De salon en de kajuit zat vol passagiers. Yme ging de eerste uren de kooi in om mij na afloop van de nacht af te lossen. Na ca anderhalf uur draaien keek ik op de wekker en rekende uit, dat de "Jan Nieveen" onderhand in de buurt kon zijn, vanaf Amsterdam. Kort daarna hoorde ik onze stoomfluit, wat mij verwonderde, want bij het passeren 's nachts werden praktisch nooit seinen gegeven.

Ik stond bij de trap om aan dek te gaan en te kijken wat er aan de hand was, dit ging niet door een geweldige klap die mij en de omstanders velde. We lagen in de gang vlakbij de trap naar boven. Als eerste stond ik op en realiseerde mij dat dit een ramp was, want naar mijn mening zaten we op vrij diep water. De machine was gestopt en we deinden op een kalme zee, maar ik voelde dat het schip naar voren helde.

Zonder iets gezien te hebben, begreep ik dat er een aanvaring was geweest tussen ons en de "Jan Nieveen". Nadat ik Yme uit de kooi had gehaald, hem had verteld wat er was gebeurd en dat het om een ramp ging, hebben wij de passagiers uit de kajuit naar boven gepraat. Een moeilijke taak, want de mensen wilden ook een bagage (eten) meenemen en dat ging niet via de smalle trap. In de kajuit hing de koperen olielamp heen en weer te slingeren en het was Yme die met tegenwoordigheid van geest de lamp opstak om licht te hebben als de stroom uit zou vallen, want dan (in het donker) hadden wij het waarschijnlijk niet overleefd.

We hebben soms met harde hand, alle passagiers naar boven kunnen krijgen. Intussen lag de "Jan Nieveen" langszij en begonnen de mensen over te stappen op dit schip. Toen pas konden wij zien dat een ramp zich aan het voltrekken was. Op de "Groningen IV" was het stil en donker geworden, het lichtaggregaat was uitgevallen, de voorsteven zat al onder water, maar we waren vastgemeerd aan de "Jan Nieveen". Samen met de stoker Jan Stuy hebben we de vuren nog getrokken, omdat we bang waren voor een eventuele ontploffing van de ketel, wat doe je niet in paniek, er waren tenslotte op de "Jan Nieveen" zo'n 400 mensen.

De bemanning stapte als laatste over op de "Jan Nieveen", die even later volle kracht draaide richting Noordoost-polderdijk met de bedoeling om de "Groningen IV" ergens op de dijk te zetten. De bedoeling was goed, maar het schip (vol met water) toonde neiging tot kapseizen, zodanig dat ook de "Jan Nieveen" slagzij raakte. De trossen werden gekapt en het wrak dreef van ons af, en binnen 5 minuten kapseisde het, op dat moment stak alleen het achterschip boven het water uit. Toen raakte het voorschip waarschijnlijk de grond en was het snel gebeurd. We zagen in het licht van de schijnwerpers de stuurhut, schoorsteen en de deksalon aan stuurboord in zee storten, hetgeen gepaard ging met een oorverdovend lawaai. Dit werd veroorzaakt door het kantelen van de ketel en door de lucht in het achterschip, die de deksalon als het ware deed ontploffen. Dat was het einde van het ex-vlaggenschip uit 1877 van de 'Groninger Lemmer Stoomboot Maatschappij'.

Met het schip verdwenen 13 passagiers in de golven, ze zaten hopeloos opgesloten in de kajuit in het voorschip, omdat de toegangsdeur door de aanvaring was geblokkeerd. Yme en ik zijn toen afgedaald naar de machinekamer van de "Jan Nieveen" en verder ongedeerd in Lemmer aangekomen.

De verslagenheid in huize Bosma was enorm. Een lang en rijk levensdoel van Lou Bosma lag op de bodem van het IJsselmeer, onherstelbaar vernield, dat hadden wij wel ingeschat.

9 januari 1945

De GLSM geeft ons bericht, dat er met 33n motorschip naar de plaats des onheil wordt gevaren om mogelijk iets te bergen eventueel drenkelingen. Er wordt 's middags gevaren en door de vorst is er behoorlijk veel ijs op het IJsselmeer. Toch wordt na ca. 2 uur varen het wrak bereikt en het herkenningspunt is het dak van de deksalon dat in zijn geheel van het achterdek is geslagen. Helaas is dat het enige wat er tussen het ijs te bekennen valt. Zo viel voor de familie Bosma het doek over 50 jaren hofmeesterschap bij de GLSM, tenminste zo leek het. Enige maanden later vlak voor de beschieting van de Lemmer in de nacht van 16 op 17 april werd de "Jan Nieveen" naar de helling van de Gebr. de Boer gesleept, het schip overleefde daar de beschieting en ook eventuele in beslagneming door de Duitsers.

Na de bevrijding van Nederland werd er weer gevaren, aanvankelijk in dagdienst, maar omdat de "Jan Nieveen" zonder hofmeester zat viel het hofmeesterschap toe aan Lou Bosma, die op 75 jarige leeftijd aan boord ging in zijn uniform, met de Koninklijke onderscheiding op de borst. Hij kreeg daarbij assistentie van zijn dochter Anna Bosma, terwijl R. Beljon en ik kelner waren". 

Tot zover de bijdrage van Tiemen Bouwhuis die in september 1945 een baan aan de wal kreeg.

●●●

Leeuwarder Courant: 05-09-1946

Op woensdagmorgen 4 september 1946 werd door een bergingsmaatschappij het wrak van de "Groningen IV" het Krabbersgat te Enkhuizen binnen gebracht en aan de strandvonderij overgedragen. Er zou worden getracht de lijken te bergen en te identificeren, naar schatting zou hier veertien dagen mee gemoeid gaan. Men schatte het aantal slachtoffers toen nog op vijftig!

De burgemeester van Enkhuizen maakte op 19 september 1946 bekend, dat verwanten van de slachtoffers hem zo spoedig mogelijk moesten opgeven: het signalement en een beschrijving van de kleding, welke de slachtoffers ten tijde van het ongeval droegen.

Donderdag 19 september slaagde men er in twee slachtoffers te vinden in de taaie klei en te identificeren, op vrijdag weer twee, waarvan één onherkenbaar was.

De namen van de drie geïdentificeerde slachtoffers waren:

A. van der Veen, Pascalstraat 4 Amsterdam.

P. Henschen, Meeuwenlaan 189 Amsterdam.

G. de Vries, inspecteur bij de GEB, wonende Brinkstraat 52 Amsterdam.

In tegenstelling met de verwachtingen dat het bergen van de slachtoffers nog enige tijd in beslag zou nemen, hadden de werkzaamheden van de Dienst voor Identificatie en Berging een dusdanig vlot verloop, dat op donderdag 26 september dertien lijken konden worden geborgen, waarvan elf waren geïdentificeerd.

De namen van deze slachtoffers waren:

A. M. Jans.

A. van der Veen.

P. Henschen.

C. J. Sunotel.

K. G. van der Paverd.

R. J. Groenendaal.

J. Postma.

G. de Vries.

J. van Ankeren.

G. Gronnotte.

M. C. Jansen.

Op 7 oktober 1946 waren ook de laatste twee slachtoffers van de dertien geïdentificeerd.

Hun namen waren:

Elisabeth Josephine Kuijper, oud 25 jaar, Amsterdam.

Agnes van der Veld, oud 31 jaar, Amsterdam.

Als we bedenken dat circa 75 jaar praktisch zonder ongelukken was gevaren met de stoomschepen tussen Lemmer en Amsterdam en dat bijv. bij mist altijd op volle kracht werd gevaren, hoe heeft dan deze ramp met de "Groningen IV" waarbij zoveel mensenlevens te betreuren vielen, plaats kunnen vinden? Een commissie van de Raad van de Scheepvaart heeft dadelijk nadat het schip in september 1946 was gelicht, op 7 september 1946 een uitspraak gedaan aan de hand van een vooronderzoek en verklaringen onder ede van bemanningsleden.

Het vooronderzoek bevatte verklaringen van Arjen van der Meer, kapitein van de "Groningen IV" en Haye Bouwman, kapitein van de "Jan Nieveen", afgelegd voor de havenmeester van Lemmer, de heer R. Kool als deskundige onder ede. Verder verklaringen afgelegd voor ambtenaren van de Scheepsvaart Inspectie van stuurman S. Rottiné en van matroos W. van der Bijl, beiden van de "Groningen IV", alsmede van matroos Cornelis Bouwman en Dirk de Boer, belast met de verzorging van de post aan boord van de "Jan Nieveen". Tevens werden tijdens de zitting onder ede gehoord: M. Lemstra van de "Groningen IV" en L. Mulder, machinist van de "Jan Nieveen". De feitelijke toedracht van de aanvaring is door de verklaringen met zekerheid vast komen te staan.

"In die nacht, met helder weer, goed zicht, alleen wat viezigheid laag op het water, voer de "Groningen IV" met niet afgeschermde lichten, daar de lampen gevuld waren met gasolie, die niet helder brand; op de "Jan Nieveen" brandden afgeschermde elektrische lichten. Bij tegengestelde of zo goed als tegengestelde koersen ontmoeten de vaartuigen elkaar tussen de lichtboei van het Enkhuizerzand en het en het Friese licht. De "Groningen IV" uit Lemmer komende ziet op een goed ogenblik recht vooruit het groene boordlicht van de "Jan Nieveen"(van Amsterdam komende) en wijkt naar bakboord een volle streek uit de koers. De "Jan Nieveen" ziet een wazig rood licht en wijkt naar stuurboord uit, tot drie streken, met als gevolg een aanvaring onder ongeveer een rechte hoek. De steven van de "Jan Nieveen" dringt in het voorschip van de "Groningen IV", waardoor dit schip van het dek tot de vlak-oploopplaat ongeveer 30 cm breed wordt open gescheurd, de stuurboordbolder-plaat naar voren geslagen wordt en over het voordek een scheur komt te lopen van achterzijde stuurboordbolders (5,20 meter van de voorsteven) naar voorzijde bakboordbolders.

Uitwijkseinen zijn niet gegeven en vaart is ook in dit geval niet verminderd. Op geen der schepen stond voorop een uitkijk, in géén der stuurhutten bevond men zich met z'n vieren. De oorzaak van deze ramp is te wijten aan de kapiteins van beide vaartuigen, waarbij de kapitein van de "Groningen IV" de meeste blaam treft; hij is toch bij ontmoeting bij tegengestelde koers naar bakboord uitgeweken, in stede van naar stuurboord, en heeft daardoor de aanvaring veroorzaakt. Het niet plaatsen van een uitkijk voorop moet de kapiteins ernstig aangerekend worden, de uitkijk moet niet gezellig met anderen in de stuurhut staan, maar zijn volle aandacht aan zijn taak kunnen wijden, de passagiers hebben recht, dat voor hun veiligheid op perfecte wijze wordt zorg gedragen.

Het houden van "scherpe uitkijk" was bovendien in die dagen uitdrukkelijk door de Inspecteur-generaal voor de Scheepvaart voorgeschreven. Men kan in dit geval de aanvaring niet toeschrijven aan de oorlogsverlichting, want men heeft elkander genoegzaam tijdig gezien om aanvaring te voorkomen, maar men was niet opgewassen tegen de taak om datgene te doen, wat daartoe nodig was. Het is noodzakelijk dat hij, die als kapitein op een passagiersschip moet optreden, een deugdelijke opleiding ontvangt, met de betrokken kapitein is dit niet het geval geweest".

Aldus de voorzitter van de commissie, W.G. W. A. C. VAN DAM.

Leeuwarder Courant: 28-06-1946

Het wrak van de "Groningen IV" werd in Enkhuizen door de strandvonderij geveild en afgevoerd naar een sloper.

Veiling wrak Groningen IV september 1946.

●●●

Verhaal van Mevr. M. Y. Koole Dronkers, Zwijndrecht.

Het verhaal van de aanvaring van de "Groningen IV" in de nacht van 8 op 9 januari 1945 heeft mij bijzonder getroffen; zo zelfs, dat ik, mede als een hommage aan de machinist, wiens naam ik niet meer weet, en aan de Lemsters, die na die aanvaring zich van hun meest menslievende kant lieten kennen, mij niet onttrekken aan de behoefte, dat stukje geschiedenis aan de vergetelheid te ontrukken.

Mijn man en ik woonden vanaf 1942 tot 1946 in Lemmer en wel in het onderste deel van het huis van deurwaarder Rinsma. De Lemmerboten brachten toen veel onderduikers mee uit Holland en die werden 's morgens, zodra ze van boord konden, eerst naar ons huis gebracht, waar ze rond de tafel in de voorkamer warm drinken en zo kregen en moesten wachten tot ze werden opgehaald om op onderduikadressen te worden gebracht, o.a. deed Homme de Bruin dat. Nu was op 22 december 1944 onze zoon geboren en mijn vader en moeder waren toen woonachtig in Den Haag.

Via de welwillende medewerking van de marechaussee werd het bericht van de geboorte doorgegeven aan de politie in den Haag, die op zijn beurt zo goed was de boodschap aan de Haagse huisarts door te geven en de huisarts kwam mijn ouders met het goede nieuws verblijden. Het kon niet anders want post kwam toen niet door. Van dat moment af had mijn vader geen rust meer. Hij moest en zou met eigen ogen z'n eerste kleinzoon zien. Om kort te gaan, op de fiets ging hij via Amersfoort naar Drente, waar mijn broer ondergedoken zat, kon hij op verhaal komen. Hij kreeg en kocht aardappelen, rogge en spek mee en deed alles in twee grote zijtassen aan weerskanten van de bagagedrager. En ging op weg naar Lemmer.

Zo stond hij ineens voor de deur op de Langestreek. Hij bleef een dag of wat en ging Lemmer wel eens in. Zo haalde hij wel brood in de bakkerswinkel van Hennie Haveman, onze trouwe vrienden. Grietje stond altijd achter de toonbank en zij en "pappie" zoals ze mijn vader noemde, hadden altijd veel plezier. Hij was dan ook een heel vriendelijke, vrolijke man. Maar algauw moest hij weer over naar huis gaan in Den Haag denken en de eerste de beste boot die ging was de "Groningen IV". We brachten hem aan boord en gingen huiswaarts en 's avonds naar bed.

De volgende ochtend rond 8 uur werd er gebeld. Toen ik open deed stond daar mijn vader! Een pleister op zijn slaap. Hij zei gauw "alles in orde" maar wankelde zowat de gang in. Nadat hij wat bijgekomen was met warme koffie, kwam het relaas van de aanvaring. Hij was, omdat hij al zo'n 20 jaar maagpatiënt was, naar de machinekamer gegaan, (omdat hij onderweg zulke koude voeten kreeg en bang was dat hij helemaal koud zou worden), om te vragen of hij daar mocht staan om warmer te worden. De machinist heeft toen met hem een gesprek gehad en was heel vriendelijk. En op een gegeven moment was er een enorme schok.

De aanvaring! Mijn vader sloeg ergens met het hoofd tegenaan waardoor een wond ontstond. In de paniek die toen ontstond en al die mensen die aan dek drongen en worstelden, wilde mijn vader terug naar beneden, tegen de stroom mensen in om zijn kostbare tassen met eten te redden. De machinist heeft hem toen gegrepen en gedwongen van boord te gaan en dát was zijn redding. Zo heeft hij het ons verteld. Maar terug in Lemmer moest hij eerst naar de dokter, die de wond hechtte en verbond en hem op het 't drukte een paar dagen te rusten en niet veel te bewegen. het verhaal ging algauw de Lemmer rond en binnen de kortste tijd kwamen mij volslagen onbekenden aardappelen, rogge, een zij spek brengen voor mijn vader! Dit heeft ons en speciaal mijn vader, zo getroffen dat wij voor altijd een bijzonder plekje voor de Lemsters in ons hart hebben.

En op een dag, de eerste sneeuwvlokken vielen al, had hij geen rust. Hij moest en zou, op welke manier gaf niet, naar huis terug. Mijn moeder moest wel heel ongerust zijn, geen verbinding, geen post en zo lang onderweg. Zij leden beiden aan hongeroedeem en eten was zo belangrijk. Praten hielp niet en mijn vader vertrok met een slee, gemaakt van een kistje, waarin het gebrachte voedsel te voet uit Lemmer.

Iedereen wuifde hem uit en schudde het hoofd. Hij zwaaide optimistisch terug. Een bijnaam kreeg hij ook: de wereldreiziger. En met zijn alpinomuts, in die tijd een raar ding, was hij een bekend figuur geworden. Na 14 dagen martelende onzekerheid kwam er een briefkaart, door iemand meegebracht uit Wolvega. Daar stond in dat hij verpleegd werd bij een zekere boer De Jong, die hem meegenomen had naar huis, omdat hij ziek bij het Rode Kruis was binnengebracht. Hij zou er helemaal verzorgd worden tot er een PTT -auto naar Den Haag ging, wat eens in de maand gebeurde. Toen hij met de PTT -auto in Den Haag voor zijn huis werd afgeleverd met de voorraad eten uit het sleetje en nog meer eten van de boer uit Wolvega, was er een angstig avontuur tot een goed einde gebracht.

Dankzij velen die een mensenlievend hart hadden. Er kwam echter een venijnig staartje aan. De volgende dag kwam de S.S. aanbellen in Den Haag. En zij namen al de voorraad eten mee. Verraad door buren aan de overkant. Zo waren mensen óók. Het is wel al heel lang geleden, maar zo sluit ik dan mijn nostalgische bijdrage met een saluut aan de velen die deden wat hun hart hun ingaf voor een voor hen toch onbekend persoon. Hij heeft het er dikwijls over gehad......

●●●