Willem Santema, geboren op 2 maart 1902 te Scharnegoutum, overleden 10-08-1944 te Vught.

Jeugd, opleiding en werk

Santema werd geboren als tweede zoon van boer Tjitse Santema en Gerbrich de Roos. Hij volgde de Mulo in Sneek, werkte bij zijn vader op de boerderij, en haalde in 1921 een diploma aan de Rijkslandbouw-winterschool te Leeuwarden. In 1926 trouwde hij met Tryntsje Atsma uit Oppenhuizen. Aanvankelijk betrokken ze een boerderij in Scharnegoutum, maar in 1932 begonnen ze samen een radiozaak. Santema verhuurde ook auto's, soms met zichzelf als chauffeur. Na een bezoek aan Duitsland waarschuwde hij in 1934 in een reisbeschrijving tegen het nieuwe regime. Vlak voor de Tweede Wereldoorlog verhuisden de Santema's naar Sneek, waar ze hun elektrotechnische bedrijf voortzetten en uitbreiden met een tweede vestiging. Santema werd in 1939 lid van de gemeenteraad van Sneek.

Verzetswerkzaamheden

Tijdens de Tweede Wereldoorlog was Santema een van de oprichters van de "Verzetsgroep Lever", een verzetsgroep uit Sneek rond de familie Lever. De kern van deze verzetsgroep werd gevormd door Santema, Hendrik Jacob Lever en diens drie kinderen, Jan Lever, Hendrik Jacob Lever Jr. en Meta Lever. In januari 1943 verhuisde hij naar Amsterdam. Santema nam de schuilnaam Ype Brandsma aan en kwam zogenaamd uit Workum. Hij werd de belangrijkste verspreider van het illegale blad Trouw, en was in april 1943 een van de oprichters van de Raad van Verzet.

Arrestatie, proces en executie

Op 23 december 1943 werd hij door de Sicherheitsdienst gearresteerd in ‘Ons Huis’. Dit was een bovenverdieping aan de Ruysdaelstraat in Amsterdam waar stiekem naar de verboden zenders Radio Oranje en BBC werd geluisterd, waarna het aldus opgevangen nieuws in het illegale blad Radio Londen werd gepubliceerd. Een groot aantal leden van de Trouw-groep werd gearresteerd. De groep werd naar Haaren overgebracht en later naar kamp Vught. Op zaterdag 5 augustus 1944 werden de verzetsstrijders voorgeleid bij het Polizeistandgericht. Santema en nog 23 verspreiders van Trouw werden ter dood veroordeeld. Op 9 augustus werd het vonnis in de landelijke dagbladen gepubliceerd. Een van de veroordeelden had alsnog strafvermindering gekregen; de andere vonnissen bleven gehandhaafd. Op 9 augustus werden zes leden van de groep te Vught gefusilleerd; op 10 augustus de overigen, onder wie Santema.

Nalatenschap

Santema ontving postuum het Verzetskruis. In de jaren zestig is naar hem een straat vernoemd in de wijk Lemmerweg-oost te Sneek. Kinderen had hij niet. Een neef uit Heeg publiceerde in 1990 samen met de Sneker onderwijzer Henk van de Veer een boekje over zijn oom.

Alle Schaafsma, geboren op 26 januari 1896 te St. Nicolaasga, overleden op 16-01-1945 te Leeuwarden. Over Alle is verder niks bekend.

Jan Schat, geboren op 17 september 1907 te St. Annaparochie, overleden op 22-04-1945 te Buchenwald. Over Jan is verder niks bekend.

Foppe Schiphof, geboren op 10 augustus 1898 te Leeuwarden, overleden op 31-05-1945 te Bergen-Belsen.

Wegens zijn betrokkenheid bij de totstandkoming en verspreiding van het illegale blad Het Noorderlicht werd hij in 1941 gearresteerd. Via de Leeuwarder gevangenis volgde op 28 november 1941 overbrenging naar het concentratiekamp Amersfoort.

Van de wederwaardigheden van het Noorderlicht in Friesland is het volgende bekend: Voor de verspreiding het Noorderlicht in Friesland werden drie groepen gevormd. De eerste bestond uit Martin Beuving, bouwvakker en gemeenteraadslid in Leeuwarden voor de CPN; Jan Weistra, 25 jaar, CPN-er en loodgieter uit Leeuwarden; Dirk Faber, 41 jaar, christelijk en timmerman uit Leeuwarden, Fedde de Groot uit Leeuwarden, 20 jaar en lid van de Nederlands Jeugdfederatie; Corrie van der Meulen uit Leeuwarden, 20 jaar en lid van de Nederlandse Jeugdfederatie; Eds van der Heide, 32 jaar, monteur uit Leeuwarden, partijloos, en zijn vrouw Klaaske, lid van de CPN.

Een twee verspreidingsgroep bestond uit Jacob de Wacht, 42 jaar, bouwvakker en CPN-er uit Leeuwarden; Foppe Schipof, 42 jaar, vrijbuiter en negotieverkoper uit Leeuwarden; Harry Tulp, 32 jaar, lid van de CPN en vertegenwoordiger; Jacob de Rook, 51 jaar, visroker uit Lemmer en lid van de CPN.

Vriendenkring Haren 1940-1945 (brief uit Leeuwarden)

Albert Schokker, geboren op 6 maart 1909 te Scherpenzeel, overleden op 29-04-1945 te Neustadt.

Albert Schokker werd geboren op 6 maart 1909 in Scherpenzeel. Hij was medewerker van de L.O. in Weststellingwerf en opperwachtmeester van de marechaussee in Noordwolde. Hij werd vastgehouden op 22 januari 1945, zijn vrouw was op 29 december 1944 gearresteerd en mishandeld. Schokker stierf op 29 april 1945 in Neustadt.

Willem Scholten, geboren op 25 augustus1907 te Oudehaske, overleden op 09-12-1944 te Neuengamme.

Gerrit Schuil, geboren op 15 december 1918 te Harlingen, overleden op 16-02-1944 te Amstelveen.

In de nacht van 25 op 26 september 1943 stelde de Knokploeg Sexbierum het bevolkingsregister van Sint-Annaparochie veilig. Hiermee wilden zij voorkomen dat jonge mannen door de bezetter verplicht tewerkgesteld werden in Duitsland.

Gerrit Schuil (‘Piet’) werkte als boekhouder bij de fa. M. Smeding in Harlingen. Hij begon zijn verzet door het ’s nachts schilderen van vaderlandse leuzen naast propaganda van de bezetter. Een poging om samen met G.D. Oswald in 1942 via België en Frankrijk naar Engeland uit te wijken, mislukte, evenals een tweede poging om per schip vanuit Harlingen te ontkomen.

In april 1943 weigerde hij zich te melden voor terugvoering in krijgsgevangenschap en dook hij onder op Liauckema State van R. Bruinsma in Sexbierum. Vanaf begin augustus 1943 was hij als lid van Bruinsma’s KP betrokken bij overvallen in onder andere Sexbierum, Midlum en Weidum, waarbij de kaartsystemen van de plaatselijke bureauhouders werden vernietigd en Ausweise buitgemaakt. In de nacht van 25 op 26 september 1943 nam hij deel aan de kraak van het bevolkingsregister van Sint Annaparochie.

Op 3 november pleegde hij samen met Oswald in Harlingen een aanslag op opperluitenant der Staatspolitie S.B. van Wijnen. Door het verraad van F.H.A. Michon werd Schuil op 22 november 1943 in een schuilplaats op Bruinsma’s boerderij gearresteerd en ingesloten in het HvB in Groningen. Op 24 december 1943 werd hij overgebracht naar Assen, waar hij op 14 februari 1944 door het Polizei Standgericht te Assen ter dood veroordeeld, samen met zijn medestrijders Folkert Bergsma uit Delft, Lolle Rondaan uit Beetgum en Gerben Desiré Oswald uit Harlingen. Zij werden op 16 februari 1944 gefusilleerd in een uithoek van het vliegveld Schiphol. Oswald werd op 18 februari gefusilleerd.

Teake Schuilenga, (Beschuitfabrikant/directeur/winkelier van de Bijenkorf) geboren op 29 oktober 1878 te Surhuisterveen, overleden op 04-11-1943 te Oosterwolde.

In het hart van Surhuisterveen op het Torenplein is in de jaren vijftig namelijk in de toren een monument gemetseld die herinnert aan de drie gevallenen uit het dorp. Veruit de bekendste is wel Taeke Schuilenga. De directeur van de oude beschuitfabriek bekleedde een vooraanstaande positie in het dorp. Hij werkte bij de bank en zette zich in voor allerlei clubs in het dorp. De schok onder de Feansters was ook groot toen hij op een dag gefusilleerd werd. ,,Hij was in de handen gevallen van Pier Nobach uit Doezum, in Groningen.”  Nobach was een NSB’er en verraadde een ieder die verzet bood tegen de bezetter. ,,Nobach was bij veel mensen in de wijde omtrek heel bekend. Mensen waren echt bang voor hem”, weet Dijkstra.

In verband met ondergronds werk werd Schuilenga reeds in 1941 gearresteerd. Teake werd wegens zijn aandeel in de algehele voedselvoorziening op borgtocht vrijgelaten. Op 4 november 1943 werd hij opnieuw aangehouden voor een verhoor bij de SD in Leeuwarden. De reis ging naar het SD-bolwerk in het Scholtenshuis in Groningen. Later werd hij opnieuw in een auto gezet voor een reis met onbekende bestemming. In het Tiesingabosje bij Oosterwolde werd even stilgehouden voor een sanitaire stop.

Op het moment dat Schuilenga de auto had verlaten werd hij zonder vorm van proces of opgaaf van reden vermoedelijk gefusilleerd als vergeldingsmaatregel voor de liquidatie van de zoon van de destijds beruchte NSB’er en SD-medewerker Pier Nobach uit Doezum. (Op een ochtend schoten leden van het verzet de oudste zoon van Nobach dood toen hij in de stal bezig was de koeien te melken. Dijkstra weet zeker dat de verzetsleden het op senior hadden voorzien. Die melkte echter niet die ochtend, zo bleek). Nobach was woedend en nam wraak. Nobach stond in zijn omgeving bekend als ‘de duivel van het Westerkwartier’. Zijn stoffelijk overschot werd door de beulen in een sloot gedeponeerd, waar een voorbijganger het de volgende dag ontdekte.

Behalve Schuilenga lieten meer Feansters het leven voor wie het monument opgericht is. Frans Dalstra stierf op veertigjarige leeftijd in kamp Buchenwald. De grondwerker werd ook door Pier Nobach uit zijn woonplaats gehaald en op transport naar Duitsland gezet. Sytze Gjaltema werd terechtgesteld in Westerbork. Hij had onenigheid in het Westerkwartier met een landwerker. Nadat hij een tijdje gevangen had gezeten in het Groninger Scholtenhuis, werd hij na aankomst in Westerbork direct om het leven gebracht.

Hein Schukken, geboren op 17 mei 1902 te Jorwerd, overleden op 22-08-1944 te Vught.

Hein woont met zijn vrouw en zeven kinderen tijdens de oorlog in Lions (Friesland). Hein is veehouder van beroep en tijdens de oorlog zorgt hij voor de huisvesting van onderduikers. Met financiële middelen steunt Hein ook de plaatselijke afdeling van de LO. Op 14 juni wordt Hein door de Duitsers gearresteerd, vermoedelijk omdat iemand anders tijdens verhoren zijn naam heeft genoemd. Hein wordt naar Vught gebracht en daar op 22 augustus 1944 gefusilleerd.

Jan Schulenklopper, geboren op 6 april 1914 te Apeldoorn, overleden op 07-09-1944 te Groningen.

Opperwachtmeester Staatspolitie. Herv. Lid verzet onder de schuilnamen Jelle en Hidde. Hij was waarnemend leider van de KP-Sneek III. Schulenklopper werd gearresteerd (op aanwijzing van de verrader Klaas Carel Faber, een Nederlands-Duitse oorlogsmisdadiger) door enkele SD’ers onder leiding van Fritz Grundmann. Na verhoor te Leeuwarden werd hij één dag later overgebracht naar het SD-bolwerk Scholtenshuis in Groningen. Gedurende de verhoren daar werd hij zwaar mishandeld. Op 7 september 1944 werd zijn lijk met enkele schoten in het hoofd gevonden in het Damsterdiep.

Leendert Sinnema, (chef afd. bevolking ter gemeentesecretarie, vervalste persoonsbewijzen) geboren op 27 april 1886, overleden op 18-02-1945 te Neuengamme.

Sinnema begon in 1940 op eigen initiatief met vervalsingen aan te brengen in de bevolkingsregisters om de Duitsers te misleiden. Op 28 december 1944 werd hij op de gemeentesecretarie door de Nederlandse SD-medewerkers Jan Meekhof en Wilhelmus Bernardus Derksen gearresteerd. Dit was een gevolg van de arrestatie van iemand die in het bezit was van een door hem clandestien verstrekt persoonsbewijs. Eerst werd Sinnema, onder wiens leiding de afdeling bevolking op volle kracht de Duitsers heeft tegengewerkt, overgebracht naar de SD-Dienststelle in de Spaarbank en daarna naar het huis van bewaring. Op 15 januari 1945 werd hij overgebracht naar concentratiekamp Neuengamme concentratiekamp in Duitsland, waar hij is omgekomen.

Leendert speelde voor de oorlog in een orkest dat de naam "Kamer Muziekvereniging" droeg. Het werd opgericht op 15 december 1918 in de lunchroom van "Kimp" aan de Leeuwarder Nijstad. In de tweede Wereldoorlog heeft het orkest niet gespeeld, omdat ze niet voor de Duitse Kultuurkamer wilden optreden. Toen na de oorlog bleek dat Leendert was omgekomen in een Duits concentratiekamp werd de naam van het orkest als eerbetoon veranderd in "Salonorkest Sinnema"

Hendrik Jozef Spoelstra, geboren op 19 februari 1916, overleden 11-04-1945 te Dronrijp.

Fusillade bij Dronrijp

SD uit Leeuwarden fusilleert bij de brug te Dronrijp 14 gevangenen:

Johannes Nieuwland, Hendrik Jozef Spoelstra, Douwe Tuinstra, de drie broers Egbert Mark Wierda, Klaas Jan Wypcke Wierda en Hyltje Wierda, Sijbrandus van Dam, Heinrich Harder, Dirk de Jong, Hendrik Jan de Jong, Ruurd Kooistra, Johannes Marinus Ducaneaux en Oudger van Dijk. De beide laatsten worden wegens (vermeende) banden met de bezetters niet herdacht op het monument bij de brug. Gerard de Jong overleefde de executie.

Pogingen van de BS om deze executie te voorkomen mislukten; de opdracht bereikte de BS-gevechtsgroep die in Baaium was ondergebracht, te laat. Men was ook bang voor een tweede ‘Putten’ voor Dronrijp indien de SD’ers waren aangevallen. De bevolking van Dronrijp was woest op de BS:„Dit bereiken jullie nu met jullie sabotage.” Bij Speers zijn Marten Bruinsma en diens zoon Nolle Wypke gedood als represaille voor aanslag op een groep Duitsers in de buurt van hun boerderij. Duits officier sneuvelde.

SD Leeuwarden kon geen represailles ondernemen voor de aanslag bij Zandbulten (LP) omdat men geen vervoer had. Leeuwarder SD-commandat Albrecht wil gevangen genomen BS’ers Peke Dolstra en Auke de Vries bij Harlingerstraatweg te Leeuwarden ‘op de vlucht doodschieten’. Mislukt door hardhandige verdediging van judoka Dolstra. Beide gevangenen ontkomen.. Bij Stokersvallaat in Appelscha gevecht tussen BS en Duitsers. Duitsers trekken terug. Fransen terug naar boerderij Rooks.

Evert Sij(y)besma, (melkventer) geboren op 18 mei 1918, overleden te Tzummarum, overleden op 14-04-1945 te Noordbergum

Schuilnaam tijdens zijn onderduiken was "Bouke Kingma". Evert had in mei 1940 als militair van het Nederlandse leger deelgenomen aan de strijd tegen de invallende Duitsers. Hij behoorde tot de Binnenlandse Strijdkrachten. Tijdens een gevecht op zaterdag 14 april 1945 met terugtrekkende Duitse militaire eenheden raakte hij gewond nabij het pompstation van de Intercommunale Waterleiding. De volgende dag is Evert overleden. Evert is begraven in Tzummarum op 19 april 1945 in een kerkelijk graf, dat eigendom van de familie is en dus niet onder de zorgen van de Oorlogsgravenstichting valt. De Stichting Friesland 1940-1945 neemt de kosten van het graf voor zijn rekening.

Lucas Sijtsma, geboren op 27 november 1899 te Baard, overleden op 18-08-1944 te Vught. Van Lucas is verder niks bekend.

Sybren Sijtsma, (Machinist en raadslid) geboren op 3 november 1896 te Wommels, overleden op 13-04 1945 te Luinjeberd.

Sijtsma was van beroep machinist bij de zuivelfabriek in Hemelum en voor de oorlog raadslid van de SDAP in de voormalige gemeente Hemeler Oldeferd. Als medewerker van de LO heeft hij zich voornamelijk beziggehouden met onderduikers. Toen de SD jacht op hem maakte dook hij onder bij zijn broer in Balk en later in Echtenerbrug. Hier werd hij tijdens een razzia op 8 maart 1945 gearresteerd en naar het SD hoofdkwartier in Heerenveen gebracht, waar hij zwaar werd mishandeld. Op vrijdag 13 april 1945 werden in een slootswal in Luinjeberd twee lijken gevonden. Een bleek het zielloze lichaam van van Sijtsma te zijn, terwijl het andere lichaam werd geïdentificeerd als Bouwe van Ens.