Voer voor genealogen

De oorspronkelijke bevolking van De Lemmer.

Door Jaap van der Zwaag.

Van de eerste inwoners van De Lemmer weten we zo goed als niets. Wel weten we dat het dorp vele eeuwen lang klein is geweest met weinig inwoners. Dat was het. In de gemeente Lemsterland woonden in 1714 1104 personen, ik schat het inwonertal van De Lemmer in dat jaar op een aantal tussen de achthonderd en negenhonderd. De bewoning vond aanvankelijk vooral plaats in de buurt van de Lemster sluis, langs beide oevers van de Zijlroede, langs de Rien, langs de toenmalige zeehaven (nu binnenhaven) en langs de Schans. Daarbuiten kwam sporadisch bewoning voor; straten als de Nieuwe Dijk en Nieuwburen (de namen zeggen het al) bestonden nog niet.

In de loop der jaren nam de bevolking langzaam toe en tegen het eind van de 18^de eeuw woonden er in Lemsterland ongeveer vierentwintighonderd mensen, waarvan in De Lemmer ongeveer achttienhonderd. Deze toename was niet allen het gevolg van de gestegen geboorteoverschotten, maar ook van het feit, dat er vele honderden veenarbeiders uit Overijssel naar Lemsterland trokken en wel vooral naar het gebied bij het Tjeukemeer.

De grootste bevolkingstoename in De Lemmer vond echter plaats vanaf ongeveer 1880, toen werkloos geworden veen- en landbouwarbeiders naar het drop trokken om daar een – nieuwe – boterham te verdienen, onder meer in de Zuiderzeevisserij. Over deze migratie is vel bekend en we weten bijna precies wie in die jaren van buiten naar De Lemmer zijn getrokken.

Maar wie waren de oorspronkelijke inwoners van De Lemmer?

Vroeger bleven de Nederlanders veelal in het dorp of de stad wonen, waar ze geboren waren. Ze hadden daar hun werk, trouwden met een plaatsgenoot, kregen er kinderen, die vervolgens meestal in dezelfde plaats of hoogstens in een naburige plaats gingen wonen. Zo ging het eeuwen door. Zelden verhuisde men naar een plaats elders in het land. Het is dan ook wel zeker, dat de kern van de Lemsters altijd heeft bestaan uit dezelfde families, langzamerhand aangevuld met mensen van buiten. Het is moeilijk na te gaan wie die kernfamilies waren.

Maar gelukkig zijn er twee jaren geweest, waarin de toenmalige Lemster bevolking werd geregistreerd: 1749 en 1811. Hierdoor weten we vrij nauwkeurig, hoeveel mensen er toen in De Lemmer woonden en vooral wie dat waren. En dat is interessant voor de Lemsters, die naar de wortels van familie zoeken.

Om te beginnen 1749. Na een golf van onlusten in de Republiek der Zeven Vereenigde Nederlanden die gericht waren tegen de verpachting van belastingen werd ook in Friesland de belastingheffing aangepast. Zo werd o.a. de quotisatie, een belasting naar draagkracht, ingevoerd. Om dat mogelijk te maken werden in 1749 in elke stad en elke grietenij overzichten gemaakt van alle gezinnen: namen, beroepen, aantal gezinsleden en belastingaanslagen. Hieronder is te vinden a. de naam (voornaam en vadersnaam); b.beroep (of andere hoedanigheid) en c. gezinssamenstelling.

De bevolkingssamenstelling van De Lemmer in 1749.

De Lemmer géén vissersplaats in het midden 18^de eeuw

In totaal werden in 1749 1100 personen in De Lemmer geregistreerd. Uit bovenstaande opsomming kan in ieder geval worden geconcludeerd, dat De Lemmer in het midden van de 18^de eeuw géén vissersplaats was. Integendeel, hoewel de Zuiderzee voor de deur lag, heeft niemand, ik herhaal niemand,  als beroep "visser" gehad. Wel was De Lemmer echt een dorp van zeelui: schippers en matrozen waren de voornaamste beroepsgroepen in die jaren. In bovenstaande lijst komen we wat vreemde beroepen tegen. Cherger of chercher was een belastingcommies, die waarschijnlijk in 1748 allemaal ontslagen werden, want het gaat altijd om een "gewesen cherger". Een "ballaster" was iemand die aan uitgaande schepen ballast verkocht. Er bestond in die tijd zelfs een gilde van ballasters. Een "setschipper" of "zetschipper" was iemand die voor rekening van de eigenaar van een schip voer.

Opvallend in de lijst is het grote aantal arme vrouwen en mannen.

De volgende beroepen werden opgegeven in 1749:

En verder 1 persoon per volgend beroep: wever, chirurgijn, turfdrager, "setmeijer van Andrnga", slager, biesjager, grietman, predikant, schoolmeester, wasmeid, hovenier, ontvanger, praamvoerder, uurwerkmaker, stoker, veermansknecht, "contrarolleur ter Adm.", executeur.

Napoleon.

Het decreet van Napoleon

Het is keizer  Napoleon geweest, die in 1811 (Nederland was toen ingelijfd bij Frankrijk), de inwoners van ons land verplichtte een familienaam aan te nemen. Bij decreet van de Franse keizer van 18 augustus 1811 werd bepaald, dat wie in Nederland nog geen vaste achternaam had, er binnen een jaar één moest aannemen. Deze termijn werd verlengd bij decreet van 17 mei 1813 (want heel veel mensen vonden het maar onzin!) en nogmaals bij Koninklijk Besluit van 8 november 1825. Dit laatste decreet als gevolg van het feit, dat er nog steeds mensen rondliepen zonder achternaam. Van deze laatste gelegenheid een achternaam te kiezen werd overigens nauwelijks gebruik gemaakt. Als gevolg van deze decreten ontstonden de registers van naamsaanneming.

Voorheen waren geboorten, huwelijken en sterfgevallen door kerkelijke overheden opgetekend. Het aantal levend geborenen en de overledenen werden ook door vroedvrouwen en chirurgijns aan het gemeentebestuur opgegeven, maar vooral in de tijd van de patriotten en prinsgezinden werd daar weleens de hand mee gelicht. In 1811 kregen de kerkelijke bestuurders opdracht hun doopboeken of geboorteregisters voor de overheid open te stellen, in 1812 moesten ze doop- en trouwregisters met contraboeken e.d. bij het archief van de stad of dorp deponeren. Huwelijken mochten niet meer door predikanten of anderen gesloten worden – wel ingezegend – maar slechts door de officier van de "Etat Civil", de ambtenaar van de ingevoerde burgerlijke stand.

Vóór 1811 hadden alleen rijke en voorname mensen een familienaam. De meeste familienamen vond je dan ook in de steden. Als je als arbeider op het platteland een familienaam gebruikte, dan werd je al snel eigenwijs gevonden. Het paste een ´gewone´ arbeider niet om een deftige achternaam te gebruiken. In Bozum bijvoorbeeld gebruikten een ´gewone´ boer en het dienstmeisje, waarmee hij in 1766 trouwde, allebei een familienaam. Uit het trouwboek van de Hervormde Kerk lezen we dat men dit bespottelijk vond.

'Den 10, 17 en 24 augusti zijn de houwelijks proclamatiën geschied van Willem Piers Piersma, huysman onder Bossum, van wiens Titel men te vooren niet had geweeten, en Minke Jentjes Zijlstra, wiens titel te vooren buiten twijfel, alsoo weinig was bekend dewijl zij dienstmaagd was, soo dat deeze Man met seer veel Statie na zijn gedachten, dog tot spot van de meeste is geproclameerd.'

(Op 10, 17 en 24 augustus hebben Willem Piers Piersma, keuterboer nabij Bozum, en Minke Jentjes Zijlstra hun voornemen om te gaan trouwen bekend gemaakt. Bij niemand was echter bekend dat zij een familienaam hadden. Bovendien was Minke zijn dienstmeisje en heeft deze man, met dit overdreven standgevoel, zich bij veel mensen belachelijk gemaakt).

Willem en zijn Minke zullen het daarna niet gemakkelijk hebben gehad in hun dorp.

Tresoar. Trouwboek Bozum, DTB nr. 65, jaar: 1766.

Toen er nog geen achternamen bestonden duidde men elkaar vaak aan door middel van patroniemen (vadersnamen): Jan, zoon van Piet, werd Jan Pieterszoon of Pieterszn of nog eenvoudiger, hij ging als Jan Pieters door het leven. Heel veel families zijn aan hun naam gekomen door het langzamerhand verstarren van een patroniem (vadersnaam) tot geslachtsnaam.

Bij het kiezen van een familienaam in 1811 werd geen druk uitgeoefend om een bepaalde naam aan te nemen, men was daar volkomen vrij in. Op het moment, dat men voor de ambtenaar stond, kon men elke willekeurige naam kiezen. Achternamen zijn dan ook soms op de meest eigenaardige manier tot stand komen. Men kon een naam kiezen welke was afgeleid van een voornaam (afstammingsnamen). Zie het voorbeeld hierboven. Maar er kon ook worden verwezen naar een aardrijkskundige herkomst, zoals bijvoorbeeld een streek of plaats. Zo is mijn achternaam (Van der Zwaag) afgeleid van "Beetsterzwaag", waar mijn familie vandaan komt. Het voorvoegsel "van" is een belangrijke aanwijzing (Van Deventer, Van Arum, Van den Oever, Van der Zee). Dit noemt men 'herkomstnamen'’. Maar men kon ook een achternaam kiezen, afgeleid van het beroep dat werd uitgeoefend (beroepsnamen), zoals De Boer, Visser, Kuiper, Molenaar, Koopmans, Bakker, Smid (Smit), de Rook. Latijnse vormen waren o.a. Kuperus (Kuiper), Faber (smid) en Nauta (schipper).  En er was een groep namen afgeleid van een eigenschap, lichaamskenmerk of andere merkwaardigheid, zoals De Groot, Zwart, Sterk.

Voorbeelden van aktes betreffende naamsaanneming.

Een achternaam is altijd door veel mensen als belangrijk ervaren, waarbij ijdelheid een grote rol speelt. Iemand die De Ruyter (of desnoods Ruiter) heet, zal graag uitzoeken of hij van de beroemde admiraal afstamt. Het wordt dan ook als een voorrecht beschouwd tot een geslacht te behoren waarvan leden zich in het verleden verdienstelijk hebben gemaakt. De Nederlandse taal kent dan ook uitdrukkingen die daarmee te maken hebben: ‘een goede naam is teer’, ‘denk toch om je goede naam’, zijn enkele voorbeelden. Hoe ver de ijdelheid van sommige mensen gaat, blijkt het volgende voorval. De vooraanstaande burger en burgemeester (maire) van Rauwerd, Folkert van Loon, die al lang de naam Van Loon voerde, vond het maar niks, dat een plaatsgenoot, Jochum Gerbens, dezelfde achternaam koos. Jochum was een arbeider en dat was helemaal tegen het zere been van onze maire, die zich dan ook in 1813 bij de Onder-Prefekt beklaagde. Het hielp niet en Jochum mocht voortaan Van Loon heten.

Zij die in 1811 een achternaam kozen voor zichzelf en alle eventuele kinderen (ook al waren die meerderjarig!) waren in de meeste gevallen de mannelijke gezinshoofden. Ook weduwen waren natuurlijk gezinshoofden en konden in die kwaliteit voor de kinderen een familienaam kiezen. Het kwam slechts sporadisch voor dat gehuwde en ongehuwde vrouwen voor zichzelf een naam kozen. Ze kregen meestal de achternaam van hun vader. Behalve in Lemsterland (!) werden de namen van de joodse families in afzonderlijke registers aangetekend.

Honderden mensen trokken zich niets aan van de voorschriften. Zij gingen door het gebruiken van hun patroniem, dat daardoor als het ware versteende tot familienaam.

Voorbeeld van een naamsaanneming van Frans Jacobs Visser uit Lemmer.

De familienamen in De Lemmer.

Omdat de naamsregisters uit 1811 bewaard zijn gebleven kunnen we nauwkeurig nagaan, welke gezinshoofden in De Lemmer in dat jaar een familienaam aannamen, waarmee we tegelijkertijd kunnen concluderen, dat deze behoren tot de oudste families, waarvan we weten dat ze in De Lemmer hebben gewoond. Onderstaand volgen de bewuste namen. Let wel, het gaat hier om de namen van de gezinshoofden. De namen ontbreken uiteraard van degenen, die in De Lemmer al een achternaam hadden, zoals Sleeswijk, Stapert etc.

Familienamen 1811 in De Lemmer.

Aanvullingen op de lijst van Hillebrand Visser: Nummer 34 Trijntje Hylkes Blokmaker is dezelfde persoon als  Nummer 238 Trientje Hielkes Visser. Trijntje was getrouwd met mijn rechtstreekse voorvader Harmen Roelofs, die in 1812 al overleden was.  Zij heeft voor haar kinderen de naam Visser aangenomen. Haar broers en zus heetten Blokmaker (nrs. 31-33). Zij heeft dus 2x een achternaam laten registreren. Nummer 237. Mijn voormoeder Sjoukjen Ennes Visser was getrouwd met mijn voorvader Teetse Harmens Visser,  zoon van nr. 238 Trijntje Hylkes Visser. Sjoukje was daarvoor getrouwd met Jan Jacobs Stoker. De kinderen uit dit huwelijk hebben echter de naam Visser gekregen.

Uit deze lijst kunnen we niet nagaan hoeveel inwoners De Lemmer in 1811 had. De naamsaanneming ging immers uit van het gezinshoofd (bijna altijd een man). De namen van hun eventuele echtgenotes ontbreken. Voorts waren er mensen die de naamsaanneming aan hun laars lapten en dus geen naam lieten registreren. En tenslotte waren er personen die al een achternaam bezaten. Ook De Lemmer bezat grappenmakers als het om naamsaanneming ging. Wat te denken van Zeldenrust, Zeldenthuis, Bontekoe, Hengst, Hond, Kater, Mug of Poepjes?

Home